Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, ки таъсири фарҳангҳои бегона ва иттилооти рақамӣ ба ҳувияти миллӣ афзоиш меёбад, тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавон аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мероси таърихии ҳазорсолаҳо пояи ҳувияти миллӣ аст, сиёсати давлатӣ ба ҳифзи ин мерос ва тарбияи ҷавонон нигаронида шудааст. Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бораи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе, ки 13 январи соли 2026 дар мулоқот бо бостоншиносон, таърихнигорон ва фарҳангшиносон муҳокима шуд, намунаи барҷастаи ин сиёсат аст. Дар ин мулоқот, иштирокдорон аз иқдом истиқбол карда, фикру андешаҳои худро баён доштанд, ки ин ҳамчун раванди машваратии ҷомеаӣ барои тарбияи ҷавонон арзёбӣ мегардад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин ташаббусро метавон ҳамчун татбиқи амалии моддаҳои Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои соҳавӣ, аз қабли қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи фарҳанг", "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ", "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон", "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" дид, ки тарбияи ҷавононро ҳамчун вазифаи давлатӣ муайян мекунанд.

Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди маҷмаа на танҳо ҳамчун чорабинии фарҳангӣ, балки ҳамчун механизми тарбиявӣ барои ҷавонон арзёбӣ мегардад. Мувофиқи моддаи 40 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳар шахс ҳуқуқ дорад озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа, эҷоди бадеӣ, илмӣ ва техникӣ ширкат варзад, аз дастовардҳои онҳо истифода кунад. Сарватҳои фарҳангӣ ва маънавиро давлат ҳимоя мекунад. Дар заминаи моддаи 44 бошад, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс аст.

Моддаи 7 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024, № 2033 "Дар бораи фарҳанг" чунин уҳдадориҳои шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи фарҳанг муқаррар намудааст: нисбат ба мерос, сарватҳои таърихию фарҳангӣ ва ҳифзу нигоҳдории онҳо бомасъулият буда, муносибати ғамхорона зоҳир намоянд; фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, урфу одат, ҷашну маросимҳои халқи тоҷик, гурӯҳҳои этникӣ ва забонҳои дигарро эҳтиром намоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 4 апрели соли 2019 № 1593 "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ" муқаррар менамояд, ки сарватҳои таърихию фарҳангӣ - ашёи моддии дорои арзиши миллӣ, таърихӣ, бостоншиносӣ, бадеӣ, илмию маърифатӣ, маънавию ахлоқӣ ва фарҳангӣ, ки сарватҳои умумимиллӣ ва умумибашарӣ ба ҳисоб мераванд. Ба сарватҳои таърихию фарҳангӣ, новобаста ба шакли моликият, ки таҳти амали Қонуни мазкур қарор мегиранд, мансубанд: асарҳои офаридаи шахсони алоҳида ё гурӯҳи шахсоне, ки шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд; асарҳои офаридаи шаҳрвандони хориҷӣ ё шахсони бешаҳрванде, ки дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд; бозёфтҳо аз ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон; асарҳои дар осорхонаҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ, хазинаҳо, китобхонаҳо, мамнӯъгоҳҳо, бойгониҳо, аз ҷумла бойгониҳои сабти овозӣ ва навори видеоӣ, нигористонҳои бадеӣ, коллексияҳо ва махзанҳои дигар ҷамъовардашуда; бозёфтҳои экспедитсияҳои иктишофӣ, бостоншиносӣ, фолклорӣ, табиӣ ва илмӣ; асарҳои дар натиҷаи мубодилаи ихтиёрӣ бадастовардашуда; асарҳои бозёфтшуда, ба сифати мерос ва ҳадя бадастовардашуда ё бо роҳи дигари қонунӣ бадастовардашуда, аз ҷумла дар ҳудуди давлатҳое, ки онҳо ба вуҷуд омадаанд; асарҳои аз ҷониби шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии хориҷӣ ба ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон воридкардашуда; коллексияҳои хусусӣ. Берун баровардан ва ворид намудани силоҳе, ки сарвати таърихию фарҳангӣ маҳсуб меёбад, инчунин сарватҳои таърихию фарҳангии дорои металлҳо ва сангҳои қиматбаҳо бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ карда мешавад.

Ватандӯстӣ дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 декабри соли 2022, № 1920 "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон" муҳаббати шахс ба Ватан, сарзамин ва халқ, ҳифз намудан аз душман ва ба манфиати онҳо содиқона хизмат кардан буда, тарбияи ватандӯстӣ ин фаъолияти мураттаб ва мақсадноки мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ташкилотҳои (иттиҳодияҳои) ҷамъиятӣ, оила ва шаҳрвандон, ки барои ташаккули дарки баланди ватандӯстӣ дар тафаккури шаҳрвандон, ҳисси садоқат ба Ватан, омода будан ба адои қарзи шаҳрвандию уҳдадориҳои конститутсионӣ барои ҳимояи манфиатҳои Ватан нигарондашуда мебошад. Вазифаҳои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон ташаккули худшиносии миллӣ, муносибати арзанда ба шахсият, ҷомеа, давлат, ғояву арзишҳо, инчунин эҳё ва рушди онҳо; ҷалби насли наврас ба низоми арзишҳои иҷтимоию маданӣ, ки таъриху фарҳанги ғанӣ ва ба худ хоси Ватану миллатро инъикос менамояд, дар тафаккури онҳо ташаккул додани арзишҳои олии маънавию ахлоқӣ, маданӣ ва худогоҳӣ, талабот ба рушди минбаъдаи онҳо; фароҳам овардани шароити мусоид барои аз ҷониби шаҳрвандон зоҳир намудани ҳисси ватандӯстӣ, адои шоистаи қарзи ҷамъиятию давлатӣ ва ҳарбӣ дар самтҳои гуногуни фаъолият ва муносибат бо назардошти манфиат ва талаботи онҳо; тарбияи эҳтиром ба қонун, меъёрҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳисси масъулияти иҷтимоӣ ҳамчун сифатҳои муҳими шахс, ки дар ғамхорӣ ба некуаҳволии кишвари худ, таҳким ва ҳифзи он зоҳир мегарданд; тарбияи меҳнатдӯстӣ ҳамчун арзиши муҳими зиндагӣ, майли ба манфиати ҷомеа ва давлат меҳнат кардан; ташаккули талабот ба рушди маънавию ахлоқӣ, пешбурди тарзи ҳаёти солим, ғамхорӣ ба пиронсолону наздикон, дастгирии муҳити созгор дар коллективи меҳнатӣ мебошанд.

Тибқи моддаи 5 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2021, №1830 "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии ҷавонон тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, эҳсоси масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими ҳувияти миллии онҳо, ташаккули мафкураи миллӣ бо роҳи тарбия намудани ҷавонон дар самти шинохти бештари манфиатҳои миллӣ мебошад.

Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе метавонад ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории семинарҳо ва намоишгоҳҳо, барои ҷавонон хидмат кунад, ки ба иштироки ҷавонон дар фаъолияти фарҳангӣ мусоидат мекунад. Бунёди маҷмаа, ки эҳёи хотираи таърихиро ҳадаф дорад, метавонад ба баргузории озмуни миллӣ "Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон" (барои соли 2026), ки ҳадафаш тарғиби таърих миёни ҷавонон аст, ҳамоҳанг мебошад. Озмун дар асоси «Ҷадвали баргузории ҷашну солгард, фестивал, намоиши иду озмунҳои фарҳангию маърифатӣ ва анъанаҳои мардумӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2026», ки бо Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 2 январи соли 2026 тасдиқ гардидааст, баргузор карда мешавад. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни пешниҳоди Паём ба Маҷлиси Олӣ иброз намуданд, ки мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик мебошад. Аз ин хотир Сарвари давлат изҳор доштанд, ки мо бояд барои ҳифзи арзишҳои моддию ғайримоддии миллати худ муаррифии шоистаи онҳоро дар арсаи байналмилалӣ ҳадафмандона идома диҳем. Ин озмун, ки бо дастури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ташкил шудааст, нишон медиҳад, ки ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе идомаи сиёсати фарҳангдӯстонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.

Аз ҷиҳати байналмилалӣ, ин иқдом ҳамоҳангӣ бо ҳадафи 4-и Рушди устувори СММ (маорифи босифат) дорад, ки тарбияи шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба мероси фарҳангиро таъкид мекунад. Ҳамчунин, чун Душанбе пойтахти фарҳангии Осиё дар соли 2026 эълон шудааст, Маҷмаа метавонад ҳамчун платформа барои ҳамкориҳои байналмилалӣ бо ЮНЕСКО хидмат кунад, ки ин худшиносии ҷавононро тавассути мубодилаи фарҳангӣ боло мебарад.

Таъсири ин ташаббус ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии ҷавонон чандҷанба аст. Аввалан, маҷмаа метавонад ҳамчун маркази интерактивӣ, бо истифода аз технологияҳои муосир (масалан, виртуалӣ, реалӣ барои эҳёи ҳодисаҳои таърихӣ) ҷавононро ба омӯзиши мероси миллӣ ҷалб кунад. Ин ба таҳкими ҳисси ватандӯстӣ мусоидат мекунад, чун мувофиқи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ (аз 16 декабри 2025) тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи худогоҳӣ пояи амнияти миллӣ аст. Дуюм, дар шароити рақамикунонӣ, ки ҷавонон ба иттилооти бегона дучор мешаванд, маҷмаа метавонад ҳамчун воситаи пешгирии радикализм хидмат кунад. Сеюм, иштироки ҷавонон дар бунёди маҷмаа (масалан ҳамчун корманд ва ё волонтёр) метавонад ҳамчун шакли тарбияи амалӣ бошад.

Дар асоси таҳлили маҷмааҳои монанд дар кишварҳои хориҷӣ (масалан, Маҷмааи таърихии Пасир Салак дар Малайзия, ки барои тарбияи ватандӯстӣ миёни ҷавонони гуногунмиллат истифода мешавад; Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити дар Иёлоти Муттаҳида барои ҳифзи ҳофизаи ҷамъиятӣ ва шаҳрвандӣ; монументҳо ба адмирали Йи Сунсин дар Кореяи Ҷанубӣ барои таҳкими ҳувият ва муосирсозӣ, инчунин барномаҳои ватандӯстӣ дар Русия барои тарбияи ҷавонон), инҷо 4 пешниҳоди амалӣ барои табдил додани Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе ба намунаи ҷаҳонӣ манзур менамоем, то маҷмаа на танҳо ҳифзи меросро таъмин кунад, балки ба маркази ҷаҳонӣ барои тарбияи ватандӯстӣ табдил ёбад.

1. Дар маҷмаа барномаҳои воқеияти виртуалӣ (VR) ва воқеияти васеъшуда (AR) ҷорӣ карда шавад, то ҷавонон ҳодисаҳои таърихиро «зинда» бубинанд ва дар онҳо иштирок кунанд. Ин пешниҳод аз таҷрибаи осорхонаҳои муосири Иёлоти Муттаҳида (масалан, Муассисаи Смитсониан, ки технологияҳоро барои тарбияи шаҳрвандӣ истифода мебарад) ва Кореяи Ҷанубӣ (монументҳо ба адмирали Йи Сунсин бо унсурҳои интерактивӣ барои ҷавонон) илҳом гирифтааст. Инчунин ҳамкорӣ бо ширкатҳои технологияҳои иттилоотӣ (тоҷикӣ ё байналмилалӣ) барои таҳияи модулҳо бо буҷаи солонаи 500 ҳазор сомонӣ ва баргузории семинарҳои ҳармоҳа барои 200–300 ҷавон ба роҳ монда шавад.

2. Маҷмаа ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории озмунҳо, семинарҳо ва барномаҳои волонтёрӣ барои ҷавонон (аз ҷумла аз кишварҳои хориҷӣ) табдил ёбад, ки ба тарғиби ҳувияти миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Малайзия (Маҷмааи таърихии Пасир Салак) сафарҳои омӯзишӣ барои ҷавонони гуногунмиллат тарбияи ватандӯстиро тақвият медиҳанд, ва дар Русия барномаҳои ватандӯстӣ ҷавононро ба ҳифзи таърихӣ ҷалб мекунанд. Ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва созмонҳои ҷавонон (масалан, Созмони ҷавонони Осиё ва Африқо) барои мубодилаи волонтёрон бо ҳамоҳангӣ ба озмуни миллӣ «Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон» (соли 2026), ва ташкили лагерҳои тобистона барои 1000 ҷавон солона ба роҳ монда шавад.

3. Маҷмаа ба шабакаи байналмилалии монументҳои ЮНЕСКО дохил карда шавад ва бо ташкили сайёҳии фарҳангӣ ва намоишгоҳҳои муштарак бо кишварҳои ҳамсоя раҳнамоӣ гардад. Масалан дар Покистон монументҳо барои таҳкими ҳувият ва нуфузи байналмилалӣ истифода мешаванд ва дар Иёлоти Муттаҳида (Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити) сайёҳии омӯзишӣ ҳифзи миллиро тарғиб мекунад. Таҳияи барномаи сайёҳии солона бо ҳамкорӣ бо Вазорати фарҳанги кишвар ва ЮНЕСКО ҷалби 50 ҳазор сайёҳи хориҷӣ дар соли аввал ва ташкили конфронсҳои байналмилалӣ барои муаррифии мероси тоҷик ба роҳ монда шавад. Ин ба Қонуни «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ» мувофиқ аст, ки ҳифзи сарватҳои миллӣ ва байналмилалиро таъкид мекунад.

4. Дар маҷмаа барномаҳои таълимӣ барои ҷавонон таҳия шавад, ки ба пешгирии радикализм ва таҳкими арзишҳои миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Чин омӯзиши таърихӣ барои тарбияи ватандӯстӣ дар шароити рақамкунонӣ истифода мешавад. Ҳамкорӣ бо Вазорати маориф ва илми кишвар барои дохил кардани омӯзиши маҷмаа ба барномаҳои мактабӣ, ташкили курсҳои онлайн барои 5000 ҷавон солона ва мониторинги таъсир тавассути пурсишҳо роҳандозӣ гардад.

Ин пешниҳодҳо имкон медиҳанд, ки Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар Душанбе на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун намунаи барҷастаи ҳифзи мерос ва тарбияи насли ҷавон шинохта шавад.

Воқеан ташаббуси Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе таъсири мусбат ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавонро доро мебошад. Он на танҳо баҳри тадбиқи қонунгузории кишвар равона шудааст, балки ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва ватандӯстии ҷавонон мусоидат мекунад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД, муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва

Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

«Рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ омили муҳимтарини пешрафти илму техника, иқтисоди миллӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии илмии насли наврас ба ҳисоб меравад. Бинобар ин, омӯзиши амиқи ин фанҳо бояд ба яке аз самтҳои афзалиятноки низоми маорифи кишвар табдил дода шавад.»

Эмомалӣ Раҳмон

Дар ҷаҳони муосир илму маориф ба нерӯи асосии пешбарандаи рушди ҷомеа табдил ёфтааст. Пешрафти босуръати технологияҳои нав, иқтисодиёти рақамӣ, ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди илмӣ байни давлатҳо талаб менамоянд, ки низоми маориф ба таври ҷиддӣ таҷдид гардад. Махсусан фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ ҳамчун пояи асосии илмҳои муосир, муҳаррики рушди технология ва саноат ба ҳисоб мераванд. Бо дарназардошти ин воқеиятҳо, бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2020–2040 дар кишвар «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» эълон гардид. Ин иқдоми стратегӣ далели равшани он аст, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди илм ва маорифро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ мешуморад.

Эълон гардидани Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ тасодуфӣ нест. Таҳлилҳои ҷаҳонӣ нишон медиҳанд, ки имрӯз кишварҳое, ки дар соҳаи илму технология ба дастовардҳои назаррас ноил гардидаанд, маҳз ба рушди фанҳои дақиқ ва табиатшиносӣ такя намудаанд. Масалан, давлатҳои пешрафта, аз қабили ИМА, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Олмон ва Чин қисми асосии буҷети худро ба таҳқиқоти илмӣ ва рушди технологияҳои муосир равона менамоянд. Таҷрибаи ин кишварҳо собит месозад, ки рушди воқеии иқтисодӣ бидуни омодасозии мутахассисони соҳаи математика, физика, химия, биология, информатика ва муҳандисӣ ғайриимкон мебошад. Тоҷикистон низ ҳамчун давлати рӯ ба рушд барои ворид шудан ба фазои ҷаҳонии илмӣ ва иқтисодӣ ниёз ба насли нави дорои тафаккури илмӣ ва техникӣ дорад.

Яке аз сабабҳои асосии роҳандозии Бистсола он аст, ки дар солҳои пешин таваҷҷуҳ ба омӯзиши фанҳои дақиқ дар баъзе зинаҳои таҳсилот то андозае коҳиш ёфта буд. Аксари ҷавонон бештар ба самтҳои гуманитарӣ майл пайдо мекарданд ва ин раванд метавонист дар оянда ба норасоии мутахассисони соҳаҳои муҳандисӣ ва техникӣ оварда расонад. Бинобар ин, зарурати ҷиддӣ пеш омад, ки шавқу рағбати насли наврас ба илмҳои дақиқ аз нав бедор карда шавад. Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ маҳз барои ҳалли ҳамин мушкилот нигаронида шудааст.

Мақсади асосии ин ташаббус баланд бардоштани сатҳи донишҳои илмӣ, ташаккули ҷаҳонбинии техникӣ, тақвияти заминаи моддӣ-техникии муассисаҳои таълимӣ, такмили барномаҳои таълимӣ ва омода намудани кадрҳои баландихтисос мебошад. Дар доираи Бистсола вазифа гузошта шудааст, ки тамоми муассисаҳои таълимии кишвар бо озмоишгоҳҳои муосир, кабинетҳои фаннӣ, таҷҳизоти технологӣ ва васоити аёнии таълим таъмин карда шаванд. Инчунин, такмили ихтисоси омӯзгорон, ҷорӣ намудани усулҳои нави таълим ва мутобиқсозии барномаҳои дарсӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аз самтҳои афзалиятнок маҳсуб меёбанд.

Имрӯз маълум аст, ки ташаккули тафаккури илмӣ аз овони кӯдакӣ оғоз меёбад. Маҳз дар мактаб шавқу завқи хонанда ба фанҳои дақиқ бедор мегардад. Бинобар ин, дар доираи Бистсола таваҷҷуҳи махсус ба зинаи таҳсилоти миёна равона гардидааст. Дар аксари муассисаҳои таълимӣ маҳфилҳои фаннӣ, озмунҳои илмӣ, олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ, ҳафтаҳои фанҳои дақиқ, конференсияҳои хонандагон ба роҳ монда шудаанд. Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки хонандагон на танҳо донишҳои назариявӣ гиранд, балки малакаҳои амалӣ, таҳлилӣ ва тадқиқотиро низ инкишоф диҳанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, дар солҳои охир иштироки хонандагони тоҷик дар олимпиадаҳои байналмилалӣ аз фанҳои математика, физика, химия ва информатика ба маротиб афзоиш ёфтааст. Дастовардҳои хонандагони кишвар дар ин самт далели он аст, ки дар сурати фароҳам овардани шароити мусоид ҷавонони тоҷик қобилияти баланди зеҳнӣ доранд. Маҳз чунин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки Бистсола аллакай самараҳои нахустини худро дода истодааст.

Фанҳои табиатшиносӣ ва дақиқ танҳо маҷмӯи формула ва қоидаҳо нестанд. Онҳо воситаи ташаккули тафаккури мантиқӣ, интиқодӣ ва эҷодӣ ба ҳисоб мераванд. Шахсе, ки илмҳои дақиқро амиқ меомӯзад, қобилияти таҳлил намудани ҳодисаҳо, ҳалли мушкилот, қабули қарорҳои дуруст ва дидани робитаи байни сабабу натиҷаро пайдо менамояд. Аз ин рӯ, Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ дар асл барномаи тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии илмӣ мебошад.

Дар доираи татбиқи ин барнома дар муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар низ тағйироти назаррас ба амал омада истодаанд. Ихтисосҳои нав вобаста ба технологияҳои иттилоотӣ, муҳандисӣ, энергетика, нанотехнология, биотехнология ва дигар самтҳои муосир кушода мешаванд. Донишгоҳҳо ба марказҳои илмию таҳқиқотӣ табдил ёфта, робитаи онҳо бо истеҳсолот тадриҷан тақвият меёбад. Таъсиси технопаркҳо, лабораторияҳои инноватсионӣ ва марказҳои тадқиқотӣ замина фароҳам меорад, ки донишҷӯён донишҳои худро дар амал татбиқ намоянд.

Албатта, дар баробари пешравиҳо баъзе мушкилот низ мавҷуданд. Норасоии омӯзгорони баландихтисос дар баъзе фанҳои дақиқ, камбуди таҷҳизоти замонавӣ дар мактабҳои дурдаст, дастрас набудани китобҳои дарсии муосир ва норасоии маблағгузорӣ аз ҷумлаи чунин масъалаҳо мебошанд. Вале бо сиёсати пайгиронаи давлат ва таваҷҷуҳи рӯзафзуни Ҳукумати кишвар ин мушкилот тадриҷан ҳалли худро ёфта истодаанд. Солҳои охир садҳо омӯзгорон аз курсҳои такмили ихтисос гузашта, барномаҳои нави таълимӣ таҳия гардида, мактабҳо бо компютер ва озмоишгоҳҳо таъмин шуда истодаанд.

Рушди фанҳои дақиқ танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ нест. Дар ин раванд нақши падару модарон, ҷомеа, воситаҳои ахбори омма ва тамоми ниҳодҳои давлатӣ муҳим мебошад. Тарғиби илм, дастгирии хонандагони боистеъдод, қадрдонии омӯзгорони беҳтарин ва фароҳам овардани фазои мусоиди зеҳнӣ аз омилҳое мебошанд, ки ба татбиқи муваффақонаи Бистсола мусоидат менамоянд.

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи саноатикунонии босуръат қадам ниҳодааст. Сохтмони корхонаҳои нав, рушди энергетика, роҳандозии лоиҳаҳои инфрасохторӣ ва татбиқи барномаҳои инноватсионӣ талаб менамоянд, ки кишвар дорои мутахассисони зиёди муҳандис, барномасоз, техник, химик ва физик бошад. Маҳз Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ метавонад ин талаботи стратегии давлатро таъмин намояд.

Дурнамои татбиқи пурраи ин барнома хеле назаррас мебошад. Интизор меравад, ки то соли 2040 сатҳи саводнокии илмии ҷомеа ба маротиб боло рафта, теъдоди олимон ва муҳаққиқони ҷавон афзоиш ёбад, иқтисодиёти кишвар бештар ба технологияҳои нав такя намояд ва Тоҷикистон дар минтақа ба маркази муҳимми илмӣ табдил гардад. Ин ҳама танҳо дар сурате имконпазир мегардад, ки ҳамаи сохторҳои дахлдор бо масъулияти баланд ба иҷрои ҳадафҳои Бистсола муносибат намоянд.

Дар маҷмӯъ, Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ иқдоми сарнавиштсоз барои ояндаи миллати тоҷик мебошад. Он заминаи воқеии ташаккули тафаккури илмӣ, рушди зеҳнии ҷавонон ва пешрафти устувори давлатро фароҳам меорад. Дар шароити ҷаҳони босуръат тағйирёбанда танҳо миллате метавонад мавқеи худро ҳифз намояд, ки дорои илми пешрафта ва насли донишманд бошад. Аз ин рӯ, татбиқи пурра ва самараноки ин барнома вазифаи муқаддаси ҳар як омӯзгор, олим, падару модар ва тамоми ҷомеа мебошад. Бо итминон метавон гуфт, ки Бистсола ба марҳилаи нави рушди илму маорифи тоҷик оғоз бахшида, Тоҷикистонро ба ояндаи дурахшон ва ҷомеаи донишбунёд роҳнамоӣ хоҳад кард.

Директори Институти математикаи ба номи А.Ҷӯраеви АМИТ, н.и.ф.м. Раҳимзода А.О.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ иброз намуданд, ки пешрафти босуръати технологияҳои рақамӣ ва тавсеаи имконияти зеҳни сунъӣ дар ҷаҳони муосир тақозо менамояд, ки дастовардҳо дар ҳама соҳаҳо самаранок истифода гардида, ба манбаи иловагии рушди иқтисодӣ ва содироти хизматрасонӣ табдил дода шаванд. Воқеан, рақамикунонӣ яке аз самтҳои муҳимтарини рушди соҳаи нақлиёт, пеш аз ҳама, нақлиёти ҳавоӣ мебошад. Дар ин тамоюл авиатсияи гражданӣ мавқеи махсусро ишғол мекунад.

- Рақамикунонии авиатсия аз солҳои қабл шуруь шуда, ба самтҳои гуногун дахл дорад. Миқёс ва шумораи зиёди лоиҳаҳои инноватсионӣ дар соҳаи нақлиёти ҳавоӣ ба сатҳи баланди илмӣ ва таҷҳизоти техникӣ–технологӣ вобаста буда, сабаби фаъолияти равандҳои табдилдиҳии рақамӣ мебошанд. Ҳоло вазифаи рақамикунонӣ хеле васеътар аст, зеро сухан дар бораи дигаргуниҳои маҳаллӣ дар соҳаҳои алоҳида нест, балки дар бораи иқтисодиёт дар маҷмуъ меравад, ки ин равишҳо ва коркардҳои васеъмиқёс ва умумисистемавиро талаб мекунад.

Дар баробари ин, он ба шумораи пешсафон оид ба ҷамъоварӣ, коркард ва тақсими маълумоти авиатсия дохил мешавад. Онҳо ҳаҷми хеле калон дошта, зиёд мешаванд, ки боиси дурнамои бузург ҳам барои технологияҳои нав ва ҳам барои қарорҳои фазои ҳавоӣ дар асоси истифодаи усулҳо ва воситаҳои таҳлилӣ мегарданд. Қариб ҳама технологияҳои табдилдиҳии рақамӣ дар ҷузъҳои нақлиётӣ ба ҳамкорӣ бо мизоҷ – истифодабарандаи хизматрасониҳо, яъне бо мусофир ва борфиристанда равона карда шудаанд. Дар ин ҳолат рақамикунонии марҳила ба марҳилаи маҷмааи нақлиётӣ, аз ҷумла, барои ташкили заминаи идоракунии бесарнишини нақлиёт, табдилдиҳии ҳуҷҷатҳои интиқол ба шакли электронии моделсозии ҷараёни нақлиёт дар вақти воқеӣ пешбинӣ карда мешавад. Иҷрои вазифаи дигаргунсозии рақамикунонии идораи комплекси ҳавоии Тоҷикистон бо ҳамкории байналмилалӣ дар доираи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил дар ҳоли ҳозир барои ҳалли масъалаи рушди инноватсионии фазои ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил корҳои бузург, бахусус дар самти пур кардан ва нав кардани парки ҳавопаймоҳои давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил анҷом дода мешавад. Масалан, таъмин ва иҷрои супориши иштирокдорони Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё аз 11 декабри соли 2020 чунин пешбинӣ менамояд:

- кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил имконият доранд, ки дар доираи иттиҳоди комиссия оид ба ивазкунии воридот дар соҳаҳои баландтехнологии иқтисодиёт саноати авиатсияро таъсис диҳанд;

- таҳияи якҷояи имконияти васеъ кардани кооператсияи саноатӣ дар соҳаи авиатсия.

Тадбирҳо оид ба ташкили фазои ягонаи ҳавоии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил таҳия карда мешаванд. Ин кори осон нест. Ҳоло кор дар ин самт идома дорад. Дар доираи татбиқи равишҳои мувофиқашудаи давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил оид ба банақшагирии истифодаи фазои ҳавоӣ чорабиниҳои зиёде ба нақша гирифта шудаанд. Дар раванди кор ба мутобиқат ва ҳамоҳангсозии системаҳои аэронавигатсионии давлатҳои аъзо ва татбиқи консепсияи истифодаи чандирии фазои ҳавоӣ ноил гаштааст. Ин вазифаҳо дар доираи татбиқи муқаррароти нақшаи Глобалии аэронавигатсионии ИКАО (дар доираи навсозии блокҳои системаҳои авиатсионӣ) ҳал карда мешаванд. Дар ин ҷо ҳамоҳангсозии расмиёти додани иҷозатномаҳо барои истифодаи фазои ҳавоӣ ба ҳавопаймоҳои аз ҷониби ҳавопаймоҳои давлатҳои аъзо истифодашаванда ҳангоми иҷрои алоқаи байналмилалии ҳавоӣ низ муҳим аст.

Бояд иброз намуд, ки корҳо оид ба ҳамоҳангсозии ҷорӣ намудани ҳуҷҷатҳои электронӣ дар соҳаи нақлиёти ҳавоӣ аз ҷониби давлатҳои аъзои Иттиҳоди иқтисодии Аврупо дар асоси технологияи e – freight ва пешакӣ огоҳ кардани мақомоти гумрук дар бораи мусофирон ва борҳои воридшаванда ба анҷом расонида мешаванд. Комиссия ва давлатҳои аъзои иттиҳод корҳои системавиро дар доираи таъмини принсипҳои рақобати одилонаю софдилона ва васеъ кардани алоқаи ҳавоӣ ҳангоми ташаккули марҳилавии бозори умумии хизматрасониҳои нақлиёти ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил анҷом медиҳанд.

Ин кор ду самти дар як вақт татбиқшавандаро муттаҳид мекунад. Якум, ба таъмини принсипҳои рақобати одилона ва софдилона дахл дорад ва як қатор муқарраротро оид ба масъалаҳои муттаҳидсозии нархномаҳо ҳангоми ситонидани пардохтҳо барои хизматрасониҳои аэронавигатсионӣ ва фурудгоҳ, истифодаи курсҳои расмии давлатҳои аъзо ҳангоми ҳисоббаробаркунӣ барои хизматрасониҳои аэронавигатсионӣ ва фурудгоҳӣ, ба қонунгузории давлатҳои аъзо дохил кардани муқаррарот дар бораи хизматрасониҳои баробар аз ҷониби фурудгоҳҳо ва хадамоти аэронавигатсионӣ ба истеъмолкунандагони кишварҳои дигари Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил пешбинӣ менамояд.

Инчунин пешгирии ситонидани пардохтҳои иловагӣ аз ширкатҳои ҳавопаймоии давлатҳои аъзо барои истифодаи фазои ҳавоии давлати дигари аъзо ҳангоми иҷрои мусофиркашонӣ ва боркашонии ҳавоӣ, бартараф кардани маҳдудияти мавҷуда ҳангоми иҷрои мусофиркашонӣ ва боркашонии ҳавоӣ тавассути парвозҳои транзитӣ дар назар дошта мешавад.

Ҳама маҳдудияти номбаршуда омилҳои асосии монеа дар роҳи ташаккули бозори умумии хизматрасониҳои нақлиёти ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил мебошанд.

- Дар доираи татбиқи даври омӯзишӣ бо рақамикунонии шаклии Тоҷикистон метавон рақамикунонии маҷмуии аэронавигатсияро оғоз намуд. Лоиҳаи ҷорӣ кардани хизматрасониҳои калидӣ таҳия карда мешавад: d-ATIS, DCL, CPDLC ва навигатсияи 4D дар асоси шабакаҳои борт-замин.

Ҳадафҳои табдили рақамӣ, идоракунии нақлиёти ҳавоӣ ба баланд бардоштани бехатарии парвозҳо, самаранокии истифодаи фазои ҳавоӣ ва қобилияти гузариш равона карда шудаанд. Дар маҷмааи авиатсионии ҷумҳурӣ ба татбиқи лоиҳаи миллии беназир, ки ба ҷорӣ кардани технологияҳои рақамӣ дар маҷмааи аэронавигатсионӣ равона шудааст, метавон шуруъ кард. Корхонаҳои пешрафтаи соҳавӣ кӯшишҳои худро барои таҳияи лоиҳаи системавии ҷорӣ намудани хизматҳои пешрафтаи зерин муттаҳид мекунанд:

- иттилооти рақамии автоматии экипаж (D-ATIS);

- гирифтани иҷозатномаҳои рақамӣ барои парвоз (DCL);

- алоқаи рақамӣ байни халабон ва диспетчер (CPDLC) ва нишондиҳандаи чорҷонибаи дақиқ (навигатсияи 4D).

Корхонаи нақлиёти ҳавоӣ фармоишгари корҳои калони илмӣ-таҳқиқотӣ (НИР) буда, ба таҳияи харитаи роҳҳои рақамикунонии фазои ҳавоии миллӣ равона карда шудааст. Таъкид карда мешавад, ки чунин таҳқиқоти мукаммал, ки тамоми доираи хизматрасониҳои муосири рақамиро дар бар мегирад, бори аввал дар ҷумҳурӣ гузаронида мешавад. Хизматрасониҳои асосии технологӣ ташкили нақшаи муфассал оид ба татбиқи чор хадамоти муҳими рақамӣ мебошанд:

- D – ATIS (Digital-Automatic Terminal Information Service): Хадамоти ватанӣ барои интиқоли пурраи рақамии маълумоти метеорологӣ ва маълумоти муосири аэродромӣ (парвозгоҳи корӣ, фишор ва ғайра) бевосита ба кабинаи ҳавопаймо, ки хатоиҳоро ҳангоми мубодилаи радиотелефонӣ истисно мекунанд.

- Dcl (Digital Clearance Delivery): Технологияи рақамии гирифтани иҷозати диспетчерӣ барои парвоз, ки эфирро хеле кам мекунад ва тартиби омодагӣ ба парвозро суръат мебахшад.

- CPDLC (Controller — Pilot Data Link Communications): Системаи паёмнависии матнӣ байни диспетчер ва экипаж, ки ба интиқоли фармонҳо ва дархостҳои стандартӣ дар шакли маълумоти сохторӣ имкон медиҳад, ки нофаҳмиҳоро кам кунанд.

Навигатсияи 4D (4-dimensional Trajectory Based Operations-TBO): идоракунии дақиқи парвоз аз рӯи траекторияи муайяни фазоӣ — вақте ки дар он андозаи чоруми вақт аст. Ин ба ҳавопаймо имкон медиҳад, ки ба нуқтаҳои муайяншудаи хатсайр то як сония бирасад, ки ин барои ҳамоҳангсозии ҷараёнҳо ва оптимизатсияи ҳаракати ҳаво асос мебошад.

Татбиқи ин хизматрасониҳо дар заминаи шабакаҳои ояндадори ватанӣ оид ба интиқоли рақамии маълумот борт-замин, ки ба стандартҳои олии байналмилалӣ мувофиқат мекунанд, ба нақша гирифта шудааст.

Дар робита ба ин, дар доираи корҳои илмӣ - таҳқиқотӣ маҷмуи васеи вазифаҳо бояд иҷро карда шавад:

- таҳлили амиқи таҷрибаи ҷаҳонӣ ва ватанӣ оид ба истифодаи d-ATIS, DCL, CPDLC ва навигатсияи 4D;

- омӯзиши заминаи меъёрии ҳуқуқии амалкунанда барои мутобиқат ба технологияҳои нав;

- таҳлили шиддатнокии ҳаракати ҳавоӣ барои муайян кардани самтҳои афзалиятноки татбиқ;

- баҳодиҳии дақиқи омодагии инфрасохтори аэродромҳои ватанӣ, марказҳои ОВД ва парки ҳавопаймоҳо (ҳам тиҷоратӣ ва ҳам таъйиноти умумӣ) барои кор бо хизматрасониҳои нав.

Юсуф РАҲМОН, мудири шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти

иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, номзади илмҳои иқтисодӣ

ДУШАНБЕ, 14.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар таърихи муосири давлатдории тоҷикон масъалаи худшиносии миллӣ ва муайян кардани ҷойгоҳи арзишҳои миллӣ дар канори эътиқоди динӣ яке аз мавзуъҳои муҳимтарин ба шумор меравад. Суханони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон: «Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон» фалсафаи амиқи ҳастӣ ва роҳнамо барои ҳифзи асолат дар ҷаҳони муосир мебошанд.

Ин гуфтаҳо дар навбати аввал ба масъалаи асолати хун ва таърих ишора мекунанд. Тоҷик будан маънои мансубият ба яке аз қадимтарин тамаддунҳои башариро дорад, ки ҳазорсолаҳо пеш аз зуҳури динҳои сомӣ мавҷуд буд. Миллат ҳамчун падидаи биологӣ, таърихӣ ва фарҳангӣ заминаи пайдоиши шахсият аст. Инсон аввал дар оғӯши миллат ба дунё меояд, забони модариро меомӯзад ва соҳиби ватани ҷуғрофӣ мегардад. Дин интихоби маънавӣ ва эътиқодиест, ки дар марҳилаҳои баъдии рушди инсон ё ҷомеа пазируфта мешавад. Аз ин рӯ, таъкид бар «аввал тоҷик будан» эҳтиром ба гузаштаи ниёгон, забони модарӣ ва хизматҳои бузурги фарзандони ин миллат давоми таърих аст.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди тамаддунҳо, ки гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд ҳувияти миллиро зери сояи эътиқодҳои мазҳабӣ маҳв созанд, ин мавқеъгирии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои миллат сипари идеологӣ мебошад. Таърих гувоҳ аст, ки миллатҳои беҳувият ва касоне, ки манфиатҳои миллиро қурбони таассуби динӣ кардаанд, ҳамеша зери султаи бегонагон мондаанд. Тоҷикон бо доштани таърихи беш аз шашҳазорсола ва фарҳанги ғании ориёӣ ҳақ доранд, ки дар навбати аввал аз миллати худ ифтихор дошта бошанд.

Ин дидгоҳ барои насли ҷавон аҳамияти ҳаётӣ дорад. Онҳо бояд бидонанд, ки пеш аз ҳама, соҳиби Ватан, забон ва миллат ҳастанд. Маҳз миллат аст, ки давлатро месозад ва давлат аст, ки озодии эътиқодро кафолат медиҳад. Бе давлати миллӣ дин ба абзори дасти сиёсатмадорони хориҷӣ ва гурӯҳҳои ифротӣ табдил меёбад.

«Аввал тоҷикам, баъд мусулмон»- ин мувозинати дурусти байни замин ва осмон, байни таърих ва эътиқод аст. Ин даъват ба он аст, ки мо бояд тоҷики асил бошем, то битавонем мусулмони воқеӣ ва бомаърифат бимонем. Ҳифзи ҳувияти миллӣ кафили бақои давлат ва ваҳдати пойдори ҷомеаи Тоҷикистон дар қарни бистуяк мебошад.

Вақте мо дар бораи гуфтаи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон» сухан мекунем, масъала на дар бораи он аст, ки кадоме аз онҳо аз ҷиҳати замонӣ пештар пайдо шудааст (зеро ҷавобаш маълум аст: миллати тоҷик ҳазорсолаҳо пеш аз ислом мавҷуд буд), балки дар бораи аввалият ва асолати ҳувият меравад.

Миллат падидаи табиӣ ва биологӣ аст. Инсон бо миллати муайян ба дунё меояд — ин интихоби ӯ нест, ин хуни ӯ ва пайванди ӯ бо замину ниёгон аст. Дин як ниҳоди маънавӣ ва эътиқодиест, ки инсон онро қабул мекунад. Тоҷик будан замина ва сутунест, ки дар болои он бинои эътиқод сохта мешавад.

Тоҷик будан (давлат доштан) кафолати мусулмон будани мост. Агар мо аввал тоҷик набошем ва манфиати миллиро ҳифз накунем, побанди дигарон хоҳем шуд.

Дар таърихи мо ислом бо рангу бӯи тоҷикона пазируфта шудааст. Мо исломро тавассути забони тоҷикӣ ва фарҳанги таҳаммулгарои худ қабул кардем. Имом Аъзам — пешвои мазҳаби мо — худаш тоҷиктабор буд ва иҷозат дода буд, ки намозро ба тоҷикӣ бихонанд (барои касоне, ки забони арабиро намедонистанд). Ин нишон медиҳад, ки «тоҷик будан» ҳамеша дар марказ қарор дошт.

Дар ҷаҳони имрӯза, ки низоъҳои мазҳабӣ зиёданд, «аввал тоҷик будан» маънои онро дорад, ки мо бояд, пеш аз ҳама, муттаҳид бошем, илму техникаро азхуд кунем ва Ватани худро обод кунем. Эътиқод як амри қалбист, аммо миллат — ин як тақдири муштарак аст. Тоҷикият — ин хонаи мост. Аввал бояд хонаро ҳифз кард.

Се мафҳум — Ватан, Миллат ва Давлат мисли се сутуни асосии як бино ҳастанд, ки агар яке аз онҳо набошад, бино фурӯ меравад. Ин робитаи ҷудонашавандаро метавон ба таври зерин шарҳ дод: миллатҳое, ки давлат надоранд, ҳамеша дар зери фишори фарҳангҳои бегона қарор мегиранд. Таърих мисолҳои зиёдеро дар хотир дорад, ки миллатҳои бузург бо сабаби надоштани давлатдории мустақил забон ва асолати худро гум карда, аз сафҳаи таърих сутуда шудаанд. Давлат барои миллат мисли «пӯст» аст, ки ҷисмро аз таъсири беруна ҳифз мекунад.

Агар давлат дар заминаи як миллати воҳид ва соҳибҳувият сохта нашавад, он ба сохтори сунъие мемонад, ки рӯзе аз ҳам мепошад. Миллат ба давлат «руҳ» ва «маъно» медиҳад. Маҳз ҳувияти миллии мост, ки моро водор мекунад, то барои ҳифзи марзу буми давлатамон ҷоннисорӣ кунем. Ватан танҳо як қитъаи замин ё ҷуғрофия нест. Ватан он ҷоест, ки миллат дар он таърих офаридааст ва давлат дар он соҳибихтиёрии худро амалӣ мекунад. Бе Ватан миллат овора ва давлат бемакон мегардад.

Дар заминаи гуфтаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ин суханҳо маҳз ба он нигаронида шудаанд, ки мо бояд аввал ин се арзишро ҳифз кунем:

• Агар Давлат набошад, кӣ озодии эътиқоди моро таъмин мекунад?

• Агар Миллат набошад, кӣ анъана ва фарҳанги тоҷиконаи моро ба наслҳои оянда мерасонад?

• Агар Ватан набошад, мо дар куҷо намоз мегузорем ва кадом хокро обод мекунем?

Ватан, Миллат ва Давлат организми воҳиданд. Дин ва эътиқод дар дохили ин организм ҳамчун ғизои маънавӣ хизмат мекунанд. Агар организм (Давлату Миллат) солим набошад, ягон ғизои маънавӣ наметавонад онро наҷот диҳад.

Маҳз ҳамин дарки амиқ — яъне дар ҷойи аввал гузоштани манфиатҳои миллӣ кафили он аст, ки мо ҳамчун як халқи мустақил дар харитаи ҷаҳон боқӣ мемонем.

Таърих борҳо собит намудааст, ки маҳз ҳамон нафароне, ки манфиатҳои миллиро аз эътиқоди шахсӣ ё идеологияҳои бегона пасттар мегузоранд, дар лаҳзаҳои ҳассос ба хиёнат даст мезананд.

Вақте инсон дарки дурусти ҳувияти миллӣ ва таърихи ниёгони худро надорад, вай мисли дарахти бе реша аст, ки ҳар боди бегона метавонад ӯро ба ҳар тараф барад. Баъзеҳо таҳти таъсири тарғиботи доираҳои махсус фикр мекунанд, ки дар дин «миллат» вуҷуд надорад. Аммо ин як хатои бузург аст. Ҳатто дар маркази зуҳури динҳои ҷаҳонӣ халқҳо аввал забон ва фарҳанги худро ҳифз мекунанд. Касоне, ки мегӯянд «ман танҳо мусулмонам ва миллат надорам», дар асл роҳро барои нест кардани истиқлолияти давлати худ боз мекунанд.

Имрӯз ҳам гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд, ки ҷавононро бо шиорҳои динӣ бар зидди давлату миллати худашон шӯронанд. Ин бузургтарин андешаи ботил аст, зеро дар ҳеҷ дине хиёнат ба Ватан ва волидайн, ки рамзи миллатанд, ҷоиз нест.

Инсон метавонад мусулмони содиқ бошад ва ҳамзамон ватандӯсти ашаддӣ. Ин ду бо ҳам зиддият надоранд. Аммо касе, ки «тоҷик будан»-и худро инкор мекунад, ӯ аллакай дар зеҳни худ Ватанашро фурӯхтааст.

Мутаассифона, «кӯрони маънавӣ» ҳамеша дар таърих буданд. Барои пешгирӣ аз ин маҳз ҳамин сиёсати «аввал тоҷик будан» зарур аст, то насли ҷавон бидонад, ки ифтихор аз гузашта, забон ва ниёгон қарзи имонии ҳар соҳибватан аст. Танҳо бо тарғиботу шиорҳо наметавон пеши роҳи андешаҳои ботилро гирифт. Маърифат ва дониш калиди асосии наҷоти ҷомеа аз ҷаҳолат аст.

Ҳоло дар ҷаҳоне, ки ҷанги иттилоотӣ ва мағзшӯии ҷавонон тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ба авҷи аъло расидааст, танҳо шахсияти соҳибмаърифат метавонад сиёҳро аз сафед ҷудо кунад. Ҷавоне, ки таърихи воқеии миллати худро медонад ва мефаҳмад, ки ниёгони мо чӣ гуна тамаддуни бузурге (аз ориёиҳо то Сомониён) сохтаанд, ҳеҷ гоҳ намегӯяд, ки «ман миллат надорам». Донистани таърих ғурури миллиро бедор мекунад ва ин ғурур намегузорад, ки инсон хоин бошад.

Донишҳои дунявӣ, илмҳои дақиқ ва фаҳмидани равандҳои сиёсии ҷаҳон ба инсон кумак мекунанд, то бозиҳои геополитикиро дарк намояд. Касе, ки ҷаҳонфаҳмии васеъ дорад, мефаҳмад, ки гурӯҳҳои ифротӣ динро танҳо ҳамчун ниқоб барои расидан ба қудрат ва вайрон кардани давлатҳои мустақил истифода мебаранд. Имон ва ватандӯстӣ на танҳо дар сухан, балки дар амал бояд бошад. Вақте ки ҷавонон ба илмомӯзӣ, сохтмон, эҷод ва навсозӣ машғул мешаванд, онҳо арзиши меҳнат ва истиқлолиятро мефаҳманд. Шахси созанда ҳеҷ гоҳ даст ба вайронкорӣ намезанад.

Маърифат ба инсон имкон медиҳад, ки дарк кунад: «Тоҷик будани ман хилофи мусулмон будани ман нест». Баръакс, маҳз фарҳанги баланди тоҷикона буд, ки ба ислом ранги илму адаб ва таҳаммулпазирӣ бахшид.

Вақте тафаккури инсон аз дониш холӣ мемонад, дигарон он «холигоҳ»-ро бо ақидаҳои заҳролуд пур мекунанд. Аз ин рӯ, сиёсати «аввал тоҷик будан» дар асл даъват ба илму маърифат ва бозгашт ба решаҳои хирадмандии миллати мост. Ин камолот ва маърифат аст, ки Ватанро аз андешаҳои ботил ҳифз мекунад.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар даврае ба Маҷлиси Олӣ ироя гардид, ки вазъи байналхалқӣ муташаниҷ гардида, бархурдҳо низомӣ дар нуқтаҳои гуногуни ҷаҳон . таҳримҳои гуногуни иҷтисодӣ ва молиявӣ ба мамолики ҷаҳон таъсири худро мерасонанд. Дар чунин шароит ҳифзи суботи мҷтимоӣ, иқтисодӣ ва молиявӣ назаррастарин дастоварди мамлакати мо дар соли 20025 ба ҳисоб меравад, аз сиёсати хирадмандонаи Перезиденти мамлакат шаҳодат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва обрӯи байналмилалии эшон гувоҳӣ медиҳад.

Ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон бо имзо гардидани Шартнома дар бораи муайян кардани хати сарҳадӣ давлатӣ низ рӯйдоди таърихие мебошад, ки дар соли 2025 ба вуқуъ пайваст. Шартноми миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Узбекистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳади давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд дар бораи дӯстии адабӣ имзо гардида вокуниши васеи байналмилалиро ба вуҷуд овард. Кишварҳои гуногун, аз ҷумла Федератсияи Россия, Ҷумҳурии халқии Чин, Иолоти Муттаҳидаи Амрико ин рӯйдодҳои муҳими таърихиро барои ин се кишвари Осиёи Марказӣ табрик гуфта ин иқдомро дастоварди бузург оид ба таҳкими суботи минтақа арзёбӣ намуданд. Бесабаб нест, ки Сарони кишварҳои Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, Узбекистон Шавкат Мирзиёев, Қирғизистон Садир Жапаров бо Ҷоизаи байналмилалии сулҳи Лев Толстой барои сулҳу субот ва фаъолияти гуманитарӣ қадрдонӣ гардиданд. Ҳангоми супоридани ҷоиза Президенти Федератсияи Россия махсус таъкид карданд, ки фаъолияти раҳбарони ин се давлат қобили омӯзиш буда, барои давлатҳои дигар намунаи ибрат мебошад.

Вазъи босуботи иҷтимоӣ, таҳкими ваҳдату якпорчагии мардуми Тоҷикистон ба тараққиёти босуръати иқтисодию иҷтимоии мамлакат мусоидат намуданд Далелу рақамҳои оварда дар Паёми Пешвои миллат аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки Тоҷиекистон бо рушди босубот ба қуллаҳои пешрафт гом мегузорад. Аз ҷумла, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 3,4 баробар зиёд гардида, иқтисоди миллӣ ҳар сол ба ҳисоби миёна 7,6 фоиз афзоиш ёфт.

Ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ба ҳар сари аҳолӣ 2,7 баробар афзош ёфта, аз 6 ҳазор сомонии соли 2015 ба 16,4 сомонӣ дар соли 2025 расонида шуд.

Барои рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат 159 миллиард сомонӣ сармояи хориҷӣ равона гардид ва аз шароити мусоиди мамлакат барои сармоягузории хоиҷӣ гувоҳӣ медиҳад.

Дар соли 2025 Ҷумҳурии Тоҷикистон ба пешрафтҳои назаррас дар соҳаҳои саноат, кишрварзӣ, энергетика, роҳсозӣ ноил гардид, ки дар Паём бо далелу рақамҳо мавриди таҳлил қарор гирифтааст ва вазифаҳои оянда дар самтҳои мазкур муайян карда шудаанд.

Рушди давлати миллӣ бо маърифати миллати солим робитаи ногусастанӣ дорад, Аз ин рӯ, барои таҳкими худшиносӣ ва тақвияти маърифат ва маънавияти шаҳрвандони мамлакат тадбирҳои гуногун амалӣ мегарданд. Дар Паёми имсола низ масъалаи мазкур аз ҷумлаи масъалаҳои калидӣ мавриди баррасӣ қарор гирифта шудааст. Дар ин радиф рушди илму маориф нақши муҳим мебозад. Аз рӯзҳои аввал фаъолият Пешвои муаззами миллат то имрӯз дастгирии рушди илму маорифро самти афзалиятнок эълон карда, дар тули беш аз сӣ сол ба ин соҳаҳои муҳим тавҷҷуҳи аввалиндараҷа ва доимӣ зоҳир менамоянд. Зеро ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ва давлат, ояндаи давлат ва миллат ба пешрафти илму маориф вобаста аст. Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин ин бора таъкид мекунад: “ Ба ибораи дигар, ман дастгирӣ ва таваҷҷуҳ ба ин соҳаҳои муҳимму тақдирсозро сармоягузорӣ ба ояндаи дурахшони миллат ва бақои давлат мешуморам”

Лозим ба ёдоварист, ки ҳаҷми умумии соҳаҳои илму маориф беш аз 21 фоизи хароҷоти буҷаи давлатиро ташкил медиҳад. Дар солҳои соҳибистиқлоли кишвар шумораи муассисаҳои таҳсилоти олӣ аз 13 ба зиёда аз 40 расида, ихтисосҳои нав дар макотиби олӣ кушода шуданд. Даҳҳо ҳазор ҷавонони тоҷик имкон пайдо намуданд, ки бо дастгирии давлат дар беҳтарин донишгоҳҳои мамолики хориҷӣ таҳсил намоянд.

Барои рушди илм низ дар мамлакат шароитҳои муайян муҳайё гардиданд, Пойгоҳи моддӣ ва техникии Пажуҳишгоҳҳои АМИТ таҳким ёфта, музди маоши кормандони илмӣ баланд гардид Дар доираи АМИТ марказҳои нави илмӣ ва институтҳои илмӣ таъсис ёфтаанд. Аз ҷумла, таъсиси муассисаи нави илмӣ Институти омӯзиши пиряхҳо ва креосфера дар назар дошта шудааст, ки аз рушду тавсиъаи илм дар АМИТ шаҳодат медиҳад

Суханони ҳикматомез ва маърифатпарваронаи Пешвои муаззами миллат моро ҳушдор медиҳад, ки дар таълиму тарбия ва инкишофи илму маориф бо азму саъи комил камар баста, дар пиёдасозии нишондодҳои Сарвари давлат саҳмгузорӣ намоем. Суханони зерини Пешвои миллат дар ин маврид омӯзандаанд: “Агар мо хоҳем, ки давлати пешрафта, Ватани обод ва зиндагии осуда дошта бошем, бояд кӯшиш кунем, ки фарзандонамон соҳиби саводу дониш ва касбу ҳунар шаванд. Мо бояд талош намоем, ки онҳо дар зиндагии ояндаи худ яъне ҳаёти мустақилонаашон азият накашанд. Фаромӯш набояд кард, ки вақте ҷавонону наврасон бесавод мемонанд, ҷомеа ба таассубу хурофот ва ҷаҳолат гирифтор мешавад, ки чунин ҳолат оқибатҳои даҳшатбор дорад”.

Аз ин рӯ, беҳтар намудани низоми таълиму тарбия дар макотиби таҳсилоти ҳамагонӣ ва олӣ аз вазифаҳои муҳими мақомоти маорифи сатҳои гуногун ба шумор меравад. Дар амал татбиқ намудани ҳадафҳои Эълон гпрдидани соли 2020-2040 Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф, такмили низоми кредитии таълим, ба фазои ягонаи аҳсилоти байналмилалӣ таҳсилот ворид гардидани Тоҷикистон, вазъи омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус забонҳои русӣ ва англисӣ дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот - вазифаҳое мебошанд, ки иҷрои босуръату талаб мекунанд.

Дар шароити имрӯза тарбияи насли наврас вазифаи падару модарон, омӯзгорон ва аҳли ҷомеа мебошад. Тарбияи насли наврас имкон медиҳад, ки ояндаи мамлакат, давлат ва ҷомеа дар дасти кадрҳои босалоҳият, худогоҳу худшинос, дорои донишу ҷаҳонбинии васеъ қарор гирад. Пешвои муаззами миллат дар Паёми хеш ба шаҳрвандони кишвар, падарону модарон, омӯзгорон ва ҷомеа чун падари миллат насиҳат мекунад: “ Бо истифода аз фурсат мехоҳам ба падару модарон, омӯзгорон ва аҳли ҷомеа муроҷиат карда, бори дигар таъкид намоям, ки ба масъалаи нигоҳубин ва таълиму тарбияи дурусти фарзандон бо камоли масъулият муносибат намоянд”.

Пешвои миллат бори дигар миллатро ҳушдор медиҳад, ки ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпарпст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ вобастагии амиқ дорад.

Таассуб ва хурофот дар ҷое зуҳур меёбад, ки он ҷо халлоҳи мафкуравӣ бошад.Аз ин рӯ, асосҳои мафкураи солим дар ҷомеа бояд ҷойи таассубу хурофотро гирад. Дар ин росто тақвияти худшиносии миллӣ нақши муҳим дошта, роҳу василаҳои тақвияти онро ҷустуҷӯ намоем. Мафкураи солими ҷомеа бояд дар пайванди хотираи таърихӣ ва падидаҳои муосири мафкууравӣ таҳким ёбад. Ҳисси миллӣ набояд ба худхоҳии милӣ табдил ёбад, балки мафкураи васеи ҳурмату эҳтироми милатҳои дигар ва фарҳанги онҳоро фаро гирад.

Бедор намудани хотираи таърихӣ дар таҳкими ҳисси миллии шаҳрвандон махсусан ҷавонон нақши муҳим дорад. Дар тақвияти худшиносӣ ва тарбияи завқи бадеии аҳли ҷомеа фарҳанг низ нақши муҳим дорад, Тарбияи фарҳангии насли ҷавон бяд аз мизи мактаб оғоз ёбад ва ин раванди мураккабу васеъ бояд усулу равишҳои самараноки худро ёбад.

Солҳои охир дар мамлакат садҳо иншооти фарҳанг бунёд гардиданд. Театри муосири миллӣ бунёд карда мешавад. Ҳар як миллати фарҳангӣ дорои театри миллии худ мебошад, ки дар тақвияти шууру ҷаҳонбинии фарҳанги миллат саҳми бузург гузоштааст.

Миллати фарҳангӣ миллати китобдору китобхон мебошад. Ҳар сол доир гардидани озмуни “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” дар инкишофи тарбияи китобхонии ҷомеа омили муҳим ба шумор рафта, дар шароити нави иҷтимоӣ нақши китобро дар ҳаёти маънавии сокинони мамлакат муҳим месозад. Аз ин рӯ, нашр ва фурӯши китоб бояд фарогир бошад ва харидории китоб низ ба одати домӣ табдил ёбад. Нашри китобҳо ба таври васеъ ба роҳ монда шавад ва китобҳо дархӯри ниёзҳои маънавии хонандагони имрӯз бошанд ва ба маърифатнокӣ ва завқи бадеии аҳолии мамлакат таъсир расонанд. Дар баробари ин кори китобхонаҳои сатҳҳои гуногун низ беҳтар гардида, дар ҷалби хонандагон ба китобхонӣ саҳмгузор бошанд.

Лозим ба ёдоварист, ки солҳои охир 900 номгӯй адабиёти бадеӣ нашр ва ба китобхонаҳо дастрас гардидаанд. Бо дастури Пешвои миллат 3200000 нусха китоби “Тоҷикон”-и Бобоҷон Ғафуров ва “Шоҳнома”-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ чоп ва ба аҳолии мамлакат ройгон туҳфа карда шуд.

Мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллат буда василаи муҳими тақвияти хотираи таърихӣ мебошад. Ёдгориҳои бостонӣ зиёда аз 70 фоизи ёдгориҳои таърихию фарҳангиро ташкил медиҳанд.Аз ин рӯ, ошноӣ пайдо намудани насли имрӯз бо мероси бостонии миллат ба тақвияти хотираи таърихӣ ва худшиносии миллӣ мусоидат мекунад.

Муаррифӣ намудани фарҳанги миллӣ дар арсаи байналмилалӣ самти муҳимми сиёсати давлат ба шумор меравад, ки ҷойгоҳи арзишҳои фарҳагию маънавии тоҷиконро дар тамаддуни умумибашарӣ нишон медиҳад. Дар доираи Юнеско солҳои охир ҳамоишҳои байналмилалӣ оид ба бузургдошти Ҷамолиддини Балхӣ, Ҳофизи Шерозӣ бо ибтикор ва ширкати бевоситаи Тоҷикистон доир гардиданд. Дар оянда тибқи қатъаномаҳои ЮНЕСКО бузургдошти 1050 солагии Робияи Балхӣ ва эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун “Шаҳри ҷаҳонии ҳунарҳои дастӣ барои сӯзанидӯзӣ” дар назар дошта шудааст.

Насли ҷавони мо ва умуман шаҳрвандони мамлакат бояд таърихи пурифтихори худро донанд. Зеро мардуми ориёӣ дар таърихи башарӣ ҳамун халқи дорои таҷрибаи давлатдорӣ, дорои фарҳангу маънавиёти ғанӣ ва таҷрибаи шаҳрсозӣ буданд. Хотираи таърихӣ имкони бештаре медиҳанд барои дурӣ аз хурофоту таассуб. Бинобарин Пешвои муаззами миллат масъалаҳое матраҳ намуданд, ки ҷанбаи маърифатию маънавӣ дошта, ба густариши мафкураи солим дар байни ҷавонон мусоидат мекунанд.

Дар ин маврид тарғибу ташвиқ намудан ва доир намудани ҳамоишҳо таҳти унвони “Устувонаи Куруш”: Эъломияи ибтидоии гуногунфарҳангӣ”( Аввалин эъломияи ҳуқуқи башар дар таърихи инсоният) боиси ифтихору сарбаландии миллати ориёии мо мебошад. Лозим ба ёдоварист, ки Дар шаҳри Душанбе Боғи Куруши кабир бунёд гардида, дар он ҷо тандиси “Устувонаи Куруш” гузошта шудааст. Ин иқдомест, ки дар таҳкими хотираи таърихӣ ва ифтихор аз гузаштаи таърихӣ аҳамияти калон дошта, аз таърихи давлатдории аҷдодони мо шаҳодат медиҳад.

Ба Феҳристи шахсиятҳои барҷастаи фарҳангии ЮНЕСКО ворид намудани Борбади Марвазӣ тадбирҳои зарурӣ андешида мешавад. Маълум аст, ки тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангиву тамадунсози дунё мебошнд ва фарзанди миллати тоҷик Борбади Марвазӣ яке аз аввалин донандагони илми мусиқӣ ва оҳангсози касбии қаламрави ориёӣ эътироф гардидааст.

Пешвои муаззами миллат мероси фарҳангии бостониро ҳачун як ганҷинаи ҳувиятсоз ба назар гирифта, аҳамияти маърифатию маънавии онро таъкид намуда, дар шароити нави иҷтимоӣ ба омӯзиш, соҳибӣ намудани мероси аҷдодӣ, ва идомаи он даъват намуда, бояд мақомоти давлат, аҳли ҷомеа ва ҳар як фарди равшанфикри мамлакат дар ин самт саҳми худро гузоранд.

Иқтибосе аз Паёми Пешвои миллат, ки барои ҳар фарди бо нангу номуси ин марзу бум омӯзанда аст: “ Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, оину сунатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла, Наврӯз, инчунин, анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем. Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо “ пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек”-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд”.

Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон, ки дар давраи соҳибистиқлоӣ дар сатҳи давлатӣ таҷлил мегарданд, ҳувият ва асолати тоҷикон мебошанд, Инчунин, анъанаҳои давлатдории гузаштагони ориёии мо дар таърихи башарият нақши мондагору таъсиргузор гузоштаанд

Бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе барои тарбияи наслҳои оянда ва тақвияти худшиносии мардум аҳамияти калон доранд ва ба рушди маърифат ва маънавиёти ҷомеаи мо мусодат менамоянд. Амалӣ нмудани иқдомоти зикршуда барои муаррифи намудани таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи миллати тоҷик дар арсаи байналмилалӣ аҳамияти калон дорад.

Ҳамин тариқ, Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдат-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ дар баробари таҳлили масъалаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ба тақвияти ҷаҳони маърифатӣ ва маънавии миллат низ нигаронида шудааст. Зеро давлати миллӣ ба ғайр аз рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат ба рушди маънавию маърифатии миллат низ бояд таваҷҷуҳ зоҳир намояд. Давлати мутараққиро миллати солими дорои мафкураи созанда бунёд карда метавонанд. Маърифату маънавиёти созандаи миллат асоси сиёсати идеологии давлати соҳибистиқлол мебошанд.

Назрӣ Офаридаев - сарходими илмии шуъбаи забонҳои помирӣ, доктори илмҳои филологӣ

ДУШАНБЕ, 11.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Имсол дар Тоҷикистон Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» баргузор мегардад. 29 августи соли 2025 оид ба баргузор намудани ин озмун Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тасвиб расид.

Баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» рӯйдоди муҳими фарҳангию маърифатӣ барои гиромидошти мероси бузурги адабӣ ва таърихии халқи тоҷик – «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосим Фирдавсӣ ба ҳисоб меравад. Ин иқдом на танҳо таваҷҷуҳ ба асари классикии адабиёти халқи тоҷик, балки қадами устувор дар роҳи таҳкими худшиносии миллӣ, эҳёи арзишҳои таърихӣ ва баланд бардоштани ҳисси хештаншиносӣ ва ватандӯстии аҳли ҷомеа ба ҳисоб меравад.

Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» бо мақсади арҷгузорӣ ба хизматҳои шоири классики тоҷик Абулқосим Фирдавсӣ ва омӯзиши осору таърихи пурғановату пурифтихори миллати тоҷик, омӯзиши амиқу ҳамаҷонибаи корномаҳои шоистаи ниёгони миллат дар дарозои таърих, тақвияти ҳисси худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ, ифтихори ватандӯстӣ, таҳкими ҳофизаи аҳолӣ ва ба ин васила шинохти нақши халқи куҳанбунёду фарҳангсолори тоҷик дар рушди тамаддуни инсоният, ки бо далелҳои раднопазир ва бо такя ба сарчашмаҳои илмию таърихӣ дар китоби «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосим Фирдавсӣ инъикос ёфтааст, доир мегардад.

Ҳадафи асосии баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» аз ҷониби Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷалби қишрҳои гуногуни ҷомеа, бахусус наврасону ҷавонон ба мутолиаи амиқи «Шоҳнома»-и Ҳаким Фирдавсӣ буда, он дар баланд бардоштани сатҳи маърифати адабӣ ва таҳкими эҳсоси ифтихори миллӣ саҳми бориз дорад.

Баргузории озмунҳои ҷумҳуриявӣ, аз ҷумла «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман», «Илм – фурӯғи маърифат» ва «Шоҳномахонӣ» аҳамияти муҳим дошта, эҳсоси масъулиятро дар ниҳоди ҳар фарди ватандӯсту меҳанпарвар бедор менамоянд.

«Шоҳнома» асарест, ки давоми беш аз ҳазор сол насли башарро дар руҳияи қаҳрамонӣ, ахлоқи воло, адолатпарварӣ ва ватандӯстӣ тарбия кардааст. Ҳаким Фирдавсӣ бо заҳмати сисолаи худ достони безавол – «Шоҳнома» эҷод намуда, ба наслҳои оянда ганҷинаи бузурги адабӣ ва таърихиро, ки фарогири ормонҳои миллӣ, ғояҳои ватандӯстӣ, адолатпарварӣ ва инсондӯстӣ мебошад, ҳадя сохтааст:

Басе ранҷ бурдам дар ин сол сӣ,
Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ.

Қаҳрамонони «Шоҳнома» на танҳо шахсиятҳои асотирӣ, балки паҳлавонию таърихианд, ки намунаи ҷасорат, садоқат ба Ватан ва ҳифзи марзу буми сарзамин, номусу шарафи ниёгони ориёитабори гузаштагони мо мебошанд. Абулқосим Фирдавсӣ дар асари безаволи худ моро ба ҳифз ва эмин нигоҳ доштани марзу бум ва дӯстдории Ватан, арҷ гузоштан ба мероси адабии гузаштагони худ, худшиносиву худогоҳӣ талқин менамояд. «Шоҳнома» саропо даъват ба ифтихору шарафмандӣ, қаҳрамонию матонат, далериву шуҷоат ва ватандӯстӣ аст:

Ҳама сар ба сар тан ба куштан диҳем,
Аз он беҳ, ки кишвар ба душман диҳем.

«Шоҳнома» ҳамчун мактаби ахлоқ ва хештаншиносӣ то имрӯз аҳамияти баланди ватандӯстӣ дошта, Абулқосим Фирдавсӣ дар баробари ба мо шиносонидани таъриху асолати ориёӣ ҳамзамон барои пос доштани забони ноби тоҷикӣ саҳми сазовор гузоштааст. Маҳз осори пурарзиши безаволи гузаштагони мо дар мисоли «Шоҳнома» ҳастанд, ки то имрӯз забони мо поку беолоиш боқӣ мондааст.

Ба хотири пос доштани асари безавол ва ба мерос гузаштани он ба наслҳои оянда соли 2025 аз ҷониби Пешвои миллат «Шоҳнома»-и Ҳаким Абдулқосими Фирдавсӣ ба ҳар хонадони ҷумҳурӣ тақдим гардид, ки ҳадафи он шиносонидани аҳолии мамлакат бо таърихи пурғановати миллат мебошад. Чунончи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» 16 декабри соли 2025 иброз намуданд: «Дар ин давра бо дастури Роҳбари давлат 3 миллиону 200 ҳазор нусха китоби «Тоҷикон»-и аллома Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ чоп ва ба аҳолии мамлакат ройгон туҳфа карда шуд».

Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» дар соли 2026 ба густариши маърифати адабӣ ва эҳтиром ба арзишҳои умумихалқӣ замина гузошта, ҷомеаи моро ба хештаншиносӣ, ватандӯстӣ ва масъулиятшиносӣ роҳнамоӣ менамояд.

Суҳайлӣ ҒАФУРЗОДА, корманди дастгоҳи Раиси ноҳияи Шоҳмансури шаҳри Душанбе

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/ozmuni-sho-nomahon-r-jdodi-mu-imi-far-angiyu-marifat-ast/

ДУШАНБЕ, 11.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 декабри соли 2025 қабули қатънома аз ҷониби ЮНЕСКО дар мавриди бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ дар солҳои 2026-2027 далели равшани ҷойгоҳи хоси мероси маънавию фарҳангии тоҷикон дар тамаддуни башарӣ арзёбӣ карда шуд.

АМИТ «Ховар» бахшида ба бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ андешаҳои узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Ҳасани Султон пешкаши хонандагон мегардонад.

— Воқеан, талошу заҳматҳои Давлату Ҳукумати мамлакат зери роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои арҷ гузоштан ба гузаштаи пурифтихор ва ба ин васила пайванд додани гузашта бо имрӯзи миллат беш аз пеш самараи дилхоҳ ба бор меоранд. Бахусус, қабул шудани қатъномаи ЮНЕСКО оид ба таҷлили 1050-солагии нахустин шоираи забардаст ва соҳибдевони тоҷик Робиаи Балхӣ дар сатҳи байналмилалӣ давоми солҳои 2026-2027 намунаи олӣ ва натиҷаи равшани чунин талошу заҳматҳост.

Воқеан, Робиа- духтари Каъби Қуздории Балхӣ (асри X) аз нахустин занони сухансарои забардаст ва соҳибдевони тоҷик дар аҳди давлатдории силсилаи некноми Сомониён аст, ки ба забони модарии мо шеърҳои ширину дилрас сурудааст.

Шоир ва орифи машҳур Фаридиддини Аттор (1145-1221) дар маснавии «Илоҳинома» аз мулоқоту мушоира анҷом додани Робиа бо устод Рӯдакӣ ва аз тарафи устод Рӯдакӣ мавриди ситоиш қарор гирифтани сурудаҳои вай ёдовар шудааст. Робиа ба сабки баён ва вазни шеър ба забони модарии мо навовариҳо ворид карда, ба андешаи адиби маъруф Шамси Қайси Розӣ (асри XIII), дар «Ал-Муъҷам» баҳри хосеро ба баҳрҳои шеъри порсӣ илова кардааст. Ба ҳамин хотир, ҳамчунин дар робита ба он, ки вай нахустин шоираи соҳибдевон ба забони модарии мост, баъзе муҳаққиқон дар қиёс бо устод Рӯдакӣ – падари шеъри порсӣ Робиаро модари шеъри порсӣ ном бурдаанд.

Забони баёни шеърҳои Робиа ширину равон ва аз тасвирҳои зебову дилнишин саршор аст:

Зи бас гул, ки дар боғ маъво гирифт,

Чаман ранги Аржанги Моно гирифт.

Магар чашми Маҷнун ба абр андар аст,

Ки гул ранги рухсори Лайло гирифт?!

Дар сурудаҳои Робиа ишқу муҳаббати поки инсони ҷойгоҳи муҳим дорад. Ҳамин аст, ки то ба имрӯз ин сурудаҳо вирди забони алоқамандони шеъру адаб қарор гирифтаанд:

Ишқ дарёи каноранопадид,

Кай тавон кардан шино, эй ҳушманд?

Ошиқӣ хоҳӣ, ки то поён барӣ,

Пас, бибояд сохт бо ҳар нописанд.

Зишт бояд диду ангорид хуб,

Заҳр бояд хӯрду ангорид қанд.

Як хусусияти муҳим ва қобили мулоҳизаи сурудаҳои Робиаи Балхӣ шеваи баёни одӣ ва «тоҷикона»-и онҳост. Масалан, дар мисраи зер калимаи «раҳмат» ба маънии изҳори сипосу ташаккур ба кор рафтааст, ки дар байни мардуми одии мо ба ҳамин маъно то ба имрӯз истифода мешавад:

Фишонд аз савсану гул ёсуман бод,

Зиҳӣ боде, ки раҳмат бод бар бод.

Ё дар қитъаи зер калимаву ибораҳои маъмули «кошк» (кошки), «тан», «дил», «саломат», «хабари дил», «хабари тан»… корбаст шудаанд, ки имрӯз ҳам маъмулу машҳуранд:

Кошк танам боз ёфтӣ хабари дил,

Кошк дилам боз ёфтӣ хабари тан.

Кошк ман аз ту бирастаме ба саломат

Ой, фусусо, куҷо тавонам растан?!

Робиа ба забони тоҷикӣ-форсӣ ва арабӣ шеър суруда, ба ҳар ду забон девон доштааст. Мутаассифона, бар асари нобасомонӣ ва ҳаводиси рӯзгор аз сурудаҳои зиёди ӯ то замони мо миқдори кам боқӣ мондааст.

Дар робита ба рӯзгору ашъори Робиаи Балхӣ дар куҳантарин тазкира – «Лубоб-ул-албоб»-и Муҳаммад Авфии Бухороӣ иттилоъ мавҷуд аст, вале Фаридидини Аттор дар «Илоҳинома» дар бораи зиндагию осору ӯ тавзеҳи бештар овардааст, ҳарчанд тавзеҳи рӯзгори шоира муболиғаомез ба мушоҳида мерасад. Ҳамчунин оид ба далерию ҷасорат, ишқу муҳаббат ва озодманишию озодандешии Робиа, ки оқибат ба ҳалокати фоҷеабораш сабаб гардид, дар китобҳои пешиниён ва ривоятҳои мардумӣ иттилои фаровон мавҷуд аст.

Дар ҷилди якуми китоби Президенти Тоҷикистон «Забони миллат – ҳастии миллат» (2016) ҳангоми ёдкарди шоирони рӯзгори Сомониён аз Робиаи Балхӣ ҳам сухан рафта, ба сифати далели ҷилваи хаёл ва отифаҳои латифаш як ғазали ӯ намуна оварда шудааст.

Дар марҳилаи омодагӣ ба таҷлили бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ мувофиқи мақсад дониста мешавад, ки бо ҷалби муҳаққиқону андешамандони ватанию хориҷӣ рӯзгору осори ин сухансарои забардаст ва таъсири он ба рушди шеъру адаб, бахусус ба шахсият ва сурудаҳои бонувони забардасти сухансаро (аз Робиа то ба Парвину Фурӯғу Симин ва Гулрухсору Фарзона) мавриди омӯзишу пажӯҳиши густарда қарор дода шавад.

Бознашр аз сомонаи АМИТ “Ховар” https://khovar.tj/.../1050-solagii-robiai-balh-nahustin.../

ДУШАНБЕ, 11.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди тамаддунҳо масъалаи ҳифз, тақвият ва таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ ба яке аз масъалаҳои калидии рушди устувори ҷомеа табдил ёфтааст. Худшиносию худогоҳии миллӣ чун пояи ҳастии миллат на танҳо омили ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ, таърихӣ ва маънавӣ, балки заминаи таҳкими давлатдорӣ, ваҳдати миллӣ ва пешрафти иҷтимоию сиёсӣ маҳсуб мешавад.

— Барои ҷомеаи муосир, хусусан давлатҳои рӯ ба рушд тақвияту таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ аҳамияти ҳаётан муҳим дошта, метавонад муқовимат ба таҳдидҳои фарҳангӣ, идеологӣ ва маънавии бегонаро таъмин намояд. Дар робита ба ин Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ эълон гардидани соли 2026 аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ саривақтӣ арзёбӣ мегардад.

Ҳадаф аз ин ибтикори Пешвои миллат дар баробари анҷом додани корҳои ободонию созандагӣ дар минтақаҳои гуногуни мамлакат ҳамзамон боз ҳам баланд бардоштани сатҳи худшиносию худогоҳии миллии аҳолӣ дар заминаи таъриху фарҳанги пурғановату бостонии миллати куҳанбунёди тоҷик маҳсуб мешавад.

Худшиносии миллӣ маҷмуи дониш, эҳсос ва дарки фард оид ба мансубияти худ ба миллат, таърих, фарҳанг, забон ва арзишҳои миллӣ мебошад. Худогоҳии миллӣ сатҳи баландтари худшиносӣ маҳсуб шуда, масъулияти иҷтимоӣ, ватандӯстӣ ва омодагӣ барои ҳифзу рушди манфиатҳои миллиро дар бар мегирад.

Ин ду мафҳум бо ҳам зич алоқаманд буда, дар ҳамбастагӣ ҷаҳонбинии миллии шаҳрвандонро ташаккул медиҳанд. Миллате, ки худшиносию худогоҳии миллӣ надорад, дар раванди таърих осебпазир гардида, хавфи аз даст додани ҳувият ва арзишҳои миллияш пеш меояд.

Таърих аз он шаҳодат медиҳад, ки худшиносии миллӣ дар раванди мубориза барои истиқлолият, ҳифзи забон, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ ташаккул меёбад. Барои халқи тоҷик, ки миллати куҳанбунёд мебошад, таърихи чандҳазорсола, тамаддуни бостонӣ, осори бузургони илму адаб ва фарҳанг заминаи муҳими худшиносии миллиро ташкил медиҳанд.

Дар давраҳои гуногуни таърих, махсусан дар замони аз даст додани истиқлолияти сиёсӣ масъалаи худшиносии миллӣ аҳамияти бештар пайдо кард. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон эҳёи давлатдории миллӣ ва ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар солҳои 90-уми асри XX ба марҳилаи нави ташаккул ва таҳкими худогоҳии миллӣ замина гузошт.

Забони тоҷикӣ дорои таърихи ҳазорсола буда, дар ташаккули тамаддуни тоҷикон нақши калидӣ бозид. Осори бузургони адабиёти классикии тоҷику форс, аз қабили Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Саъдӣ, Ҳофиз ва дигарон на танҳо арзиши адабӣ, балки аҳамияти бузурги ватандӯстӣ ва ватанпарастӣ доранд. Осори ин бузургон тавассути забон ҳисси ифтихор аз гузашта, эҳтиром ба сарзамин ва масъулият дар назди миллатро бедор мекунанд.

Боиси ифтихор аст, ки дар даврони соҳибистиқлолӣ ба забони тоҷикӣ мақоми давлатӣ дода шуд. Он имрӯз яке аз унсурҳои асосии худшиносии миллӣ арзёбӣ гардида, воситаи муҳими интиқоли таърих, фарҳанг ва тафаккури миллати тоҷик ба шумор меравад. Тавассути забон ба наслҳои оянда арзишҳое, чун дӯст доштани Ватан, ҳифзи истиқлолият ва арҷгузорӣ ба арзишҳои миллию фарҳангӣ интиқол меёбанд.

Тавре ки Пешвои миллат зимни паёми шодбошӣ ба муносибати Рӯзи забони давлатӣ иброз намуданд, “ҳифзи асолати забони миллӣ дар замони ҷаҳонишавии босуръат, интишори бесобиқаи иттилооти гуногун, рушди техникаву технологияҳои иттилоотию иртиботӣ ва таъсири фарҳангу забонҳои бегона яке аз вазифаҳои муҳим ба ҳисоб меравад”. Дуруст аст, ки ҳифзу гиромидошт ва рушди забони давлатӣ омили муҳими таҳкими худогоҳии миллӣ мебошад.

Фарҳанг, анъана, урфу одат, ҷашну маросим ва арзишҳои маънавӣ низ дар раванди тарбияи иҷтимоӣ, ташаккули худшиносӣ ва ахлоқии ҷомеа нақши муассир мебозанд. Тавассути оила, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва муассисаҳои фарҳангӣ арзишҳои миллӣ ба насли ҷавон интиқол меёбанд. Чунин шароит заминаи ташаккули шаҳрвандони худогоҳ, масъулиятшинос ва ватандӯстро фароҳам меорад. Ҷашнҳои миллӣ ҳамчун падидаи иҷтимоӣ-фарҳангӣ на танҳо ёдгории таърихии ба мо расида, балки воситаи муассири тарбияи ватандӯстӣ, ваҳдати миллӣ ва пойдории фарҳангӣ ба шумор мераванд. Яке аз вазифаҳои муҳими ҷашнҳои миллӣ тарбияи иҷтимоӣ мебошад. Тавассути маросим, барномаҳои фарҳангӣ ва маъракаҳои оммавӣ арзишҳои ахлоқӣ, эҳтиром ба таърих ва рамзҳои давлатдорӣ ба наслҳои минбаъда интиқол меёбанд. Ин раванд на танҳо донишу таҷриба медиҳад, балки эҳсос, дониш ва таҷрибаи муштарак эҷод намуда, барои ташаккули ифтихори миллӣ аҳамияти калон дорад. Илова бар ин, ҷашну анаъанаҳои миллӣ метавонанд рушди сайёҳӣ ва муаррифии фарҳангу таърихи чандинҳазорсоларо дар сатҳи байналмилалӣ дастгирӣ кунанд, ки ин боиси ифтихори миллӣ мебошад.

Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки ҷашнҳои миллӣ на танҳо маросими рамзӣ, балки унсурҳои фаъоли ташаккули ҳувият ва ифтихори миллӣ мебошанд. Онҳо хотираи таърихиро зинда нигоҳ дошта, арзишҳои фарҳангиро ба наслҳои оянда интиқол медиҳанд ва дар шароити ҷаҳонишавӣ пойдории фарҳангиро таъмин месозанд. Аз ин рӯ, ҳифз, таҳқиқ ва рушди ҷашнҳои миллӣ вазифаи муҳими сиёсати фарҳангӣ ва илмии ҳар давлат ба шумор меравад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ таъкид намуданд, ки “ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибфарҳангу бомаърифат, ватандӯсту ватанпарвар, дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ ва дур аз таассубу хурофот вобастии амиқ дорад”. Ишора гардид, ки дар ҳолати бесавод мондани наврасону ҷавонон ҷомеа ба пайомадҳои даҳшатбори таассубу хуруфот ва ҷаҳолат дучор мегардад. Албатта, бесаводӣ маънои маҳдуд будани ҷаҳонбинӣ ва нотавонӣ дар дарку таҳлили иттилооти гуногунро дорад. Аз ин рӯ шахсе, ки саводи кофӣ надорад, бештар ба афкору андешаҳои тайёр, овозаҳо ва ақидаҳои ғайриилмӣ бовар мекунад. Чунин шароити ба миёномада дар зеҳни шахс ба рушди таассуб ва дарки кӯр-кӯронаи ақидаҳои бе далел мусоидат мекунад.

Хурофот ҳамчун шакли тафаккури ғайримантиқӣ ҷойи донишҳои илмиро ишғол намуда, раванди рушди иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иқтисодиро коҳиш медиҳад. Чунин ҳолат махсусан барои наврасон ва ҷавонон, ки қишри осебпазири ҷомеа ба шумор мераванд, хатарнок аст, зеро онҳо дар марҳалаи ташаккули ҷаҳонбинӣ буда, зуд таҳти таъсири ақидаҳои ғайримантиқӣ қарор мегиранд.

Ҷаҳолат низ зуҳуроти манфӣ буда, метавонад боиси афзоиши таҳаммулнопазирӣ, хушунат ва коста шудани ҳамбастагии иҷтимоӣ гардад. Таърих гувоҳӣ медиҳад, ки ҷомеаи дорои сатҳи пасти саводнокӣ бештар ба муноқишаҳои дохилӣ, ифротгароӣ ва ақибмонии иқтисодӣ дучор мешавад. Заиф шудани амнияти миллӣ ва иҷтимоии ҷомеа пайомади хатарноки ҷаҳолат маҳсуб мешавад, зеро ашхоси бесавод зуд фирефтаи ақидаю таблиғоти ғаразнок, ҷалб ба доираҳои манфиатхоҳ ва гурӯҳҳои ифротгарою террористӣ мегарданд.

Бояд гуфт, ки соҳаҳои маориф ва илм ҳамчун ниҳоди асосии иҷтимоӣ дар ташаккули худшиносию худогоҳии миллӣ нақши ҳалкунанда доранд. Омӯзиши таърихи миллӣ, адабиёт, фарҳанг ва арзишҳои маънавӣ дар муассисаҳои таълимӣ заминаи рушди ҷаҳонбинии миллӣ мегардад. Илм ва таҳқиқоти илмӣ низ метавонанд дар омӯзиши мероси таърихию фарҳангӣ, таҳлили равандҳои иҷтимоӣ ва пешниҳод намудани роҳҳои рушди миллӣ дар таҳкими худогоҳии миллӣ саҳм гузоранд.

Сарвари давлат пайваста таъкид менамоянд, ки ояндаи давлат ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, худшиносию худогоҳии миллӣ ва баланд бардоштани ҳисси ватандӯстии ҷавонон вобаста аст. Ҷавонон ва наврасон ҳамчун омили асосии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ дар марҳалаи ташаккули ҷаҳонбинӣ қарор доранд. Дар шароити таъсири васеи фарҳангҳои бегона ва шабакаҳои иттилоотӣ ташаккули худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ дар байни ҷавонону наврасон аҳамияти дучанд пайдо мекунад. Агар ин раванд дуруст ба роҳ монда шавад, ин қишри ҷомеа дар оянда метавонад меросбари арзишҳои таърихӣ ва фарҳангӣ гардад. Ҳамзамон дар рушди худшиносии миллӣ ва ваҳдати ҷомеа саҳм гузошта, ба муқобили омилҳои номатлубе, ба мисли таассубу хуруфот ва бегонапарастӣ истодагарӣ намоянд.

Тарбияи ватандӯстӣ, боло бурдани маърифати сиёсӣ ва фарҳангӣ, ҷалби ҷавонон ба фаъолияти иҷтимоӣ ва фарҳангӣ метавонад ҳисси масъулият ва мансубияти миллии онҳоро таҳким бахшад.

Аз ин лиҳоз тақвияту таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ шарти асосии пойдории миллат ва давлат маҳсуб мешавад. Он на танҳо ҳисси ифтихор ва мансубияти миллиро ташаккул медиҳад, балки омили муҳими рушди иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангии ҷомеа ба ҳисоб меравад. Дар шароити ҷаҳони муосир моро зарур аст, ки тавассути маориф, фарҳанг, илм ва дастгирии ҳамаҷонибаи сиёсати оқилонаи роҳбарияти мамлакат худшиносии миллиро тақвият бахшида, насли ояндаро дар руҳияи баланди ватандӯстию ватанпарастӣ ва масъулияти миллӣ тарбия намоем.

Акбар САЛИМОВ, ходими калони илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Бознашр аз сомонаи АМИТ “Ховар” https://khovar.tj/.../hudshinosiyu-hudogo-ii-mill-dar.../

Паёми ҳамасолаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ санади муҳими стратегиву сиёсӣ буда, самтҳои асосии давлатӣ ва дурнамои рушди кишварро муайян месозад. Вале дар паси ифодаҳои расмии ин ҳуҷҷат ғояҳо ва арзишҳои фалсафии амиқ нуҳуфтаанд, ки ҷаҳонбинӣ, идеология ва мақсади таърихии давлатро ифода мекунад. Паёми навбатӣ, ки 16-уми декабри соли ҷорӣ баргузор гардид, низ дорои чунин паҳлуҳои фалсафист.

Агар мафҳуми Паём ирсол намудан, хабар расонидан, пайғом овардан бошад, аз ҷониби дигар, чун ҳамасола дар меҳвари Паём сарҷамъ мешавем, он бешубҳа ифодагари даъват намудани халқи азизи тоҷик ба муттаҳидӣ, якдигарфаҳмӣ ва якдилӣ мебошад. Аз ин ҷиҳат Паёмро на танҳо як санади сиёсиву иқтисодӣ, балки ҳамчун як изҳори амиқи фалсафӣ дар бораи рисолати давлат, мақоми инсон, ваҳдати миллӣ ва рушду созандагӣ арзёбӣ кардан мумкин аст.

Мо шоҳиди он ҳастем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муддати соҳибистиқлолӣ дар ҳамаи самтҳои соҳаҳои иҷтимоиву иқтисодӣ мунтазам ба натиҷаҳои назаррас ноил мегардад. Албатта, мушкилиҳову норасоиҳое, ки имрӯз дар ҷомеа ҷой доранд ва Сарвари давлат низ онҳоро ишора намуданд, инҳо омили муқаррарӣ барои тамоми ҷомеаи дунё мебошанд, ки ҳаррӯза ба он дучор мегарданд ва набояд ба ин норасоиҳо аз назари танқидӣ баҳо диҳем, балки ҳар як шаҳрванд, ки ҳисси ватандӯстӣ дорад бояд андеша кунад, ки барои ҳалли чунин мушкилиҳо кадом ҳисса ё саҳми худро гузошта метавонад.

Сарҷамъӣ ва муттаҳидӣ пояи сулҳу субот, устувории давлат ва истиқлолият мебошанд, ки аз ин бора Пешвои азизи мо пайваста таъкид менамоянд. Имрӯз мушоҳида мекунем, ки мардуми бофарҳанги тоҷик ба саховатмандӣ ва дастгирии якдигар ва эҳтиёҷмандон таваҷҷуҳи бештаре зоҳир менамояд ва ин яке аз хислатҳои нек мебошад, ки таърихан дар ниҳоди халқи тоҷик ҷой дошта, фалсафа ва маънавиёти мардуми ориёитаборро бозгӯӣ мекунад. Бесабаб нест, ки имрӯз дар арсаи байналхалқӣ миллати тоҷик ҳамчун халқи сулҳҷӯю инсонпарвар, халқе, ки таъриху фарҳанги куҳан дорад, шинохта мешавад.

Нуктаи дигаре, ки Роҳбари кишвармамон ишора намуданд, таваҷҷуҳи бештаре ба илми замонавӣ ва гирифтани дониши мукаммал буда, даст кашидан аз хурофоту ҷаҳолат мебошад, ки барои пешравии ҷомеа яке аз монеаҳои ҷиддӣ ба ҳисоб меравад. Кишварҳои пешрафта имрӯз бештар ба сармояи инсонӣ такя мекунанд ва аз ҳисоби ақлу дониш, ки аз ҳама чиз гаронтар аст, иқтисодиёти худро пеш бурда истодаанд. Ҳикмати халқ “Ба осиёби дигарон об рехтан”, ки Пешвои миллат зикр намуданд, маҳз ба ҳамин маънӣ ишора меравад, ки мо ба нафъи дигарон хизмат карда истодаем. Кишварҳои дигар аз ҳисоби қувваҳои меҳнат, захираҳои табиии худамон, ки мо онҳоро истифода карда наметавонем, бозору иқтисодиёти худро ғановат карда истодаанд. Аз ин ҷиҳат, ҳар яки моро водор месозад, то ба таълиму тарбияи насли наврас, фарзандони худ диққати ҷиддӣ зоҳир намоем. Зеро рушду нумуи кишварамон маҳз аз илми муосир ва ақлу заковати мо вобаста аст.

Яке аз андешаҳои маъруфтарини Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, “Он ки дур афтад зи асли хеш, Боз ҷӯяд рӯзгори асли хеш”, ки баргашт ба худшиносиро талқин мекунад, яъне чун инсон ба дунёи моддӣ меояд, ба зиндагии дунявӣ гирифтор мешавад ва аз асли маънавии худ дур мегардад. Аммо дар қалби инсон як ангезаи ботинӣ ҳаст, ки ҳамеша ӯро водор мекунад, то аҷдод, реша ва ҳақиқати аслии худро ҷӯяд. Аз ин лиҳоз, Сарвари давлат ҳангоми мулоқот бо сокинону фаъолони кишвар ва дар Паёми хеш пайваста таъкид бар он мекунад, ки аз фарҳангу таърихи худ бархурдор бошем, расму ойини аҷдодии худро ҳифз намоем новобаста аз он, ки дар ҷаҳони муосир, аз як сӯ, технологияи рақамӣ бо суръат равнақ ёфта, дар ҳаёту рӯзгорамон бевосита ворид мегардад, аз ҷониби дигар, дар фазои бархӯрди фарҳангҳо ва номусоидии ҷаҳон қарор дорем.

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои паҳлуҳои гуногун буда, дар баробари сиёсати амалии давлатӣ асосҳои фалсафии инсонгароӣ, ваҳдати миллӣ, худшиносӣ ва созандагиро инъикос мекунад, ки ин ғояҳо афкори маънавию фалсафии халқи тоҷикро дар замони муосир таҷассум менамояд ва ҳамчун пояи идеологии давлат ва ҷомеа барои наслҳои имрӯзу фардо аҳаммияти муҳими таърихӣ доранд.

Шакармамадов О. Н. – номзади илмҳои филологӣ, ходими илмии шуъбаи фолклор ва адабиёти Бадахшони ИИГ ба номи Б. Искандарови АМИТ

(дар ҳошияи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз 16.12.2025)

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ ва таѓйироти босуръати иҷтимоӣ масъалаи мавқеъ ва нақши зан дар ҷомеа аҳамияти хосса касб менамояд. Дар ин раванд шинохти вазифаи аслӣ ва масъулияти иҷтимоии занон, ки дар раванди иҷтимоишавӣ ва воридшавии фаъоли онҳо ба ҳаёти ҷомеа ташаккул меёбад, хеле муҳим буда, он боиси ривоҷу равнақи мақоми занон ва беҳбуди вазъияти имрўзаи онҳо дар ҷомеа мегардад. Инро дарк карда Ҳукумати мамлакат дар сиёсати иҷтимоии худ масъалаҳои марбут ба занонро дар меҳвари фаъолияти рӯзмарра қарор дода, барои рушди ин самти муҳим мунтазам тадбирҳои судманд меандешад.

Дар Паёми имсолаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ масъалаи занон дар робита ба рушди устувори ҷомеа, таҳкими сармояи инсонӣ ва таъмини адолати иҷтимоӣ баррасӣ шуда, ин масъала на танҳо ҳамчун мушкили иҷтимоӣ, балки ҳамчун масъалаи стратегии давлатӣ ва омили пешрафти миллӣ маънидод гардидааст. Чуноне, ки Пешвои миллат дар Паёмашон қайд карданд, «Масъалаи баланд бардоштани мақоми занону бонувон ва тарбия кардану ба вазифаҳои роҳбарикунанда таъин намудани бонувону духтарони лаёқатманд дар маркази диққати Ҳукумати мамлакат қарор дорад ва мо ин сиёсатро дар оянда низ идома медиҳем». Аз ин гуфтаҳо маълум мегардад, ки Ҳукумати мамлакат, махсусан Пешвои миллат занонро ҳамчун неруи созанда, тарбиятгар ва идоракунандаи равандҳои иҷтимоӣ арзёбӣ намуда, нақши онҳоро дар пойдории давлат ва ҷомеа калидӣ мешуморад.

Бояд гуфт, ки сиёсати давлатӣ нисбат ба занон бар пояи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунгузории миллӣ ва санадҳои байналмилалӣ ташаккул ёфтааст. Дар сиёсати давлатӣ баробарҳуқуқии зану мард яке аз арзишҳои бунёдии ҷомеаи демократӣ эътироф шуда, давлат вазифадор аст шароити мусоиди иштироки занонро дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ таъмин намояд.

Яке аз бахшҳои муҳими Паёми имсоларо масъалаи оила ва нигоҳдорандаи арзишҳои миллӣ муаррифӣ гардида, дастгирии модарону кӯдакон, ҳифзи саломатии занон ва беҳтарсозии шароити иҷтимоии оилаҳо яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ арзёбӣ мешавад. Президенти кишвар таъкид менамояд, ки рушди ҷомеа бе ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ ва ахлоқии миллӣ номумкин аст ва зан дар интиқоли ин арзишҳо нақши ҳалкунанда дорад. Чуноне, ки дар матни Паём омадааст, «Бовар дорам, ки занону бонувони мамлакат барои тарбияи фарзандон дар руҳияи омӯхтани илму дониш ва касбу ҳунар, риояи қонунҳои миллӣ «Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросим» ва «Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд», расму ойинҳо ва суннату анъанаҳои мардуми бостонии тоҷик, аз ҷумла сарфаю сариштакорӣ ва пӯшидани либосҳои миллӣ саъю кӯшиши бештар ба харҷ медиҳанд.

Бо эътимоди комил иброз медорам, ки занон дар масъалаи муқовимат ба бегонапарастиву хурофот ва исрофкориву зиёдаравӣ дар сафи пеши ҷомеа қарор мегиранд».

Дар ҳақиқат ин таъкидҳои Пешвои миллат, аз як тараф ба баланд гардидани масъулиятнокии занону бонувон, боло бурдани мақоми иҷтимоӣ ва иштироки фаъоли онҳо дар ҳаёти ҷомеа боис гардад, аз тарафи дигар он метавонанд ба ташаккули арзишҳои маънавӣ, миллӣ, ахлоқию оилавӣ мусоидат намояд. Зеро зан натанҳо объекти сиёсати иҷтимоӣ, балки субъекти фаъоли рушди ҷомеа маҳсуб ёфта, дар интиқоли ин арзишҳо ба фарзандону наслҳои минбаъда нақши ҳалкунанда дорад.

Сафарова Бону Қурбоновна - ходими хурди илмии шуъбаи фалсафаи иҷтимоии

Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А.Баҳоваддинови АМИТ

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ ҳамасола ба ҳайси ҳуҷҷати стратегии давлатӣ, ки дар он самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар, дастовардҳои яксола ва ҳадафҳои ояндаи рушд муайян карда шудааст.

Паёми соли 2025, ки дар остонаи ҷашни 35-солагии истиқлолияти давлатӣ садо дод, аз нигоҳи маънавӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ аҳамияти тақдирсоз дошт. Дар ин паём масъалаҳои баланд бардоштани маош, нафаќа, дастгирии табақаҳои осебпазир, рушди иқтисод, таҳкими фарҳанг, худшиносии миллӣ ва таъмини адолати иҷтимоӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирифтанд, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, рушди инсонӣ ва таъмини бақои давлат арзёбӣ кард.

Аз нигоҳи маънавӣ, Паёми Президент ҳамчун ҳуҷҷати баландмартобаи фарҳангӣ ва ахлоқӣ, ки дар он арзишҳои миллӣ, таърихӣ, динӣ ва башарӣ инъикос ёфтаанд, баромад намуданд. Дар ин паём таваҷҷуҳи махсус ба мероси фарҳангии халқи тоҷик, таърихи тамаддунии он, шахсиятҳои барҷастаи илму фарҳанг, ҳифзи забони давлатӣ, анъана ва суннатҳои неки ниёгон равона гардидааст. Махсусан, зикр гардидани таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе, инчунин, ворид гардидани ёдгориҳои Хуттали қадим ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО, гувоҳи он аст, ки давлат ба ҳифзи мероси маънавии миллат ва арзишҳои башарӣ эътибори аввалиндараҷа медиҳад. Ин иқдомҳо дар рӯҳияи худшиносии миллӣ, баланд бардоштани эътиқоди халқ ба арзишҳои миллӣ ва ташаккули ҳувияти фарҳангии ҷомеа нақши муҳим мебозанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи тарбияи насли наврас дар рӯҳияи ватандӯстӣ, хештаншиносӣ, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва дур будан аз таассубу хурофот таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «мо бояд фарзандонамонро соҳиби саводу дониш, касбу ҳунар, маърифату фарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпараст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ тарбия намоем». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси маънавии сиёсати давлат дар самти ташаккули шахсияти комил, фарҳангдӯст, ватанпараст ва донишманд арзёбӣ кард. Ҳамзамон, Паём ҳамчунин, ба масъалаи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси ифодаи масъулияти маънавии давлат дар назди ояндаи башарият арзёбӣ кард.

Яке аз бахшҳои Паём, ки ба масъалаи бақои миллат ва ҷаҳон нигаронида шудааст, иқдоми Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо ва криосфера мебошад. Муҳтарам Эмомали Раҳмон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ифтихор иброз намуд, ки соли 2025 бо пешниҳоди Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва «Даҳсолаи илмҳои криосфера» эълон гардид. Ин иқдом на танҳо далели сиёсати экологии кишвар, балки нишонаи масъулияти ҷаҳонии Тоҷикистон дар муқобили тағйирёбии иқлим мебошад.

Дар робита ба ин, пешниҳод гардид, ки Муассисаи давлатии илмии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад.

Ин иқдом сиёсати пайваста ва стратегии давлатро дар самти илми экологӣ, обу иқлим ва ҳифзи захираҳои табиӣ нишон медиҳад. Институт на танҳо маркази илмӣ, балки платформаи байналмилалӣ барои ҳамкорӣ дар соҳаи илмҳои криосфера хоҳад буд. Ин иқдом ба мақсади таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун кишвари пешсаф дар масоили обу иқлим ва ҳифзи муҳити зист равона шудааст.

Аз нигоҳи сиёсӣ, Паёми Президент ҳамчун сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти таҳкими суботу оромӣ, рушди демократия, таъмини волоияти қонун, тақвияти сохторҳои давлатӣ ва баланд бардоштани мақоми кишвар дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ мегардад. Дар паём зикр гардидани дастовардҳои кишвар дар соҳаҳои сиёсати хориҷӣ, ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ, татбиқи сиёсати «дарҳои кушода», ташаббусҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо, зеҳни сунъӣ ва маърифати ҳуқуқӣ, гувоҳи он аст, ки Тоҷикистон ба ҳайси узви фаъоли ҷомеаи ҷаҳонӣ мақоми худро тадриҷан тақвият мебахшад. Сиёсати хориҷии кишвар, ки бар пояи принсипҳои эътимод, ҳамкории мутақобилан судманд, эҳтироми манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти фарогир асос ёфтааст, дар ин паём бо диди стратегӣ муайян гардидааст. Ҳамзамон, Паём ҳамчун сиёсати дохилии давлат дар самти тақвияти идоракунии давлатӣ, ислоҳоти идорӣ, мубориза бо фасод, рушди соҳибкорӣ ва таъмини амнияти иҷтимоӣ пешниҳод мегардад. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «таъмин будани амнияти ҷомеа, суботи сиёсӣ, сулҳу ваҳдат ва волоияти қонун кафолати рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ ва баланд гардидани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар мебошад». Ин самтҳо ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати давлатӣ мебошанд, ки дар онҳо ҳадафҳои стратегии кишвар то соли 2030 инъикос ёфтаанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи татбиқи Барномаи миёнамуҳлати рушди кишвар барои солҳои 2026–2030, ки ҳамчун марҳалаи ниҳоии Стратегияи миллии рушд то соли 2030 муайян гардидааст, таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «дар панҷ соли оянда ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ду баробар афзоиш ёфта, сатҳи камбизоатӣ то 10 фоиз кам ва ҳиссаи табақаи миёнаи аҳолӣ то 50 фоиз зиёд гардад». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси сиёсии рушди устувори иқтисодӣ арзёбӣ кард.

Аз нигоҳи аҳамияти иҷтимоӣ ва бақоии Паём, бояд таъкид намуд, ки ин суханронии Президент на танҳо барномаи амали Ҳукумат аст, балки он ҳуҷҷати тақдирсози миллӣ мебошад, ки дар он масъалаҳои баланд бардоштани маош, пенсия, дастгирии табақаҳои осебпазир, таъмини адолати иҷтимоӣ ва рушди инсонӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор доранд. Махсусан, зикр гардидани баланд бардоштани маоши кормандони соҳаҳои маориф, тандурустӣ, фарҳанг, варзиш, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар соҳаҳои буҷетӣ аз 1-уми сентябри соли 2026, инчунин, индексатсияи пенсияҳо на кам аз 15 фоиз, гувоҳи он аст, ки Ҳукумат ба таъмини адолати иҷтимоӣ, беҳтар намудани шароити зиндагии аҳолӣ ва кам кардани сатҳи камбизоатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Ин иқдомҳо на танҳо аз нигоҳи иқтисодӣ, балки аз нигоҳи маънавӣ ва сиёсӣ низ аҳамияти калидӣ доранд, зеро онҳо ба ташаккули эътимоди ҷомеа ба давлат, тақвияти ҳамдигарфаҳмӣ ва суботи иҷтимоӣ мусоидат мекунанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи рушди бозори меҳнат, таъсиси ҷойҳои корӣ, дастгирии соҳибкории хурд, косибӣ ва ҳунарҳои мардумӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси иҷтимоии рушди устувори иқтисодӣ арзёбӣ кард. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «дар панҷ соли оянда 1 миллиону 400 ҳазор ҷойи корӣ таъсис дода шавад ва дар ин раванд нақши соҳибкории хурд, косибӣ ва ҳунарҳои мардумӣ баланд бардошта шавад». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси бақоии сиёсати иҷтимоӣ арзёбӣ кард, зеро таъмини шуғли пурмаҳсул, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва кам кардани сатҳи камбизоатӣ омилҳои асосии таъмини суботи иҷтимоӣ ва рушди устувори давлат мебошанд.

Дар ҷамъбаст, Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба ҳайси ҳуҷҷати стратегии маънавӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки дар он арзишҳои миллӣ, дастовардҳои давлат, ҳадафҳои ояндаи рушд ва сиёсати иҷтимоии Ҳукумат инъикос ёфтаанд, бояд ба ҳайси асоси фалсафии ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, рушди инсонӣ ва таъмини бақои давлат арзёбӣ намуд. Ин паём на танҳо барномаи амали Ҳукумат аст, балки он ҳуҷҷати тақдирсози миллӣ мебошад, ки дар он масъалаҳои бақои давлат, ташаккули ҳувияти миллӣ, тарбияи насли наврас ва таъмини суботи иҷтимоӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор доранд. Аз ин лиҳоз, аҳамияти ин паём барои ояндаи давлат, миллат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ бениҳоят зич буда, онро метавон ба ҳайси асоси илмӣ, фалсафӣ ва сиёсии рушди устувори Тоҷикистон дар давраи навини таърихӣ арзёбӣ кард.

Профессор Қаюмов Абдулҳамид - сарходими илмии Маркази омузиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Точикистон.

ДУШАНБЕ, 10.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Яке аз масъалаҳои хеле мубрами ҷомеаи муосири тоҷик фарқ накардани волоияти ҳувияти миллӣ ва бартарии он аз ҳувияти динӣ мебошад.

Мудири шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои филология Субҳиддин Зиёев дар суҳбат бо АМИТ «Ховар» оид ба ин масъала иброз дошт, ки истилоҳи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон» аввалин маротиба аз забони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон садо дод. Ин ба он хотир гуфта шуд, ки мардуми шарафманди тоҷик бори дигар аз таъриху тамаддуни ҳазорсолаи хеш ва расму оини гузаштагон огоҳӣ дошта бошад ва ин сухани ҳикматбахш ҳувияту худшиносии тоҷиконро дубора мустаҳкаму устувор намояд.

Ба андешаи ҳамсуҳбати мо, тоҷикон ҳанӯз пеш аз ислом дорои фарҳанг, забон ва давлатдорӣ буданд ва бо пазируфтани ислом онро аз байн набурда, балки дар рушди он саҳм гузоштанд. Ин масъала ҳувияти миллиро чун асоси худшиносӣ ва давлатсозӣ нишон медиҳад.

Субҳиддин Зиёев афзуд, ки «яке аз муҳимтарин масъалаҳои замони муосир, ки барои миллатҳои давлатҳои ҷаҳон аҳамияти ҳаётӣ дорад, шинохти ҳувияти миллӣ мебошад. Дар Тоҷикистон низ масъалаи ҳифз ва рушди ҳувияти миллӣ бо шарофати андешаҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон хусусияти вижа касб кардааст. Гуфтори маъруфи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон!» танҳо шиори сиёсӣ нест, балки он бар пояи таҷрибаи таърихӣ, фарҳанги амиқи миллӣ ва мероси тамаддуни ниёгон устувор шудааст».

«Тоҷик будан аз марзи ҷуғрофия болотар меистад. Он решаи тамаддунест, ки аз Суғд, Бохтар ва Хуросон сарчашма мегирад. Яъне, тоҷик касест, ки худро вориси ин тамаддун медонад. Асос ва сутуни миллати тоҷик забони тоҷикӣ аст. Ин забон хотираи таърихро нигоҳ доштааст, андешаро шакл додааст ва шеъру илм ва ҳикматро интиқол додааст. Тоҷикон бо ахлоқи ҳамида, эҳтироми бузургон, меҳмоннавозӣ, ростқавлӣ ва сабру таҳаммул дар ҷаҳон машҳуранд ва ин хислатҳои наҷиби тоҷиконро сайёҳони хориҷӣ низ тасдиқ намудаанд, чун онҳо дар ҳама гӯшаву канори Тоҷикистон меҳмони ҳар хонадон шудаанд», — гуфт Субҳиддин Зиёев.

Тоҷик будан донистани хеш аст, фаромӯш накардани гузашта аст, ки гузаштагони мо киҳо буданд ва чӣ масъулият доштанд ва барои мо чӣ меросу оин боқӣ гузоштанд. Барои он, ки имрӯзу фардо мо, тоҷикон арзишҳои хешро ҳифз намоем, сараввал бояд забони тоҷикиро дар ҷаҳони глобалӣ ҳимоят намоем, ҳувияти худро нисбат ба тоҷик будан гум накунем ва барои пешрафти ин миллат решаҳои миллиро пурқуввату пурқудрат намуда, пештар аз ҳувияти динӣ ҳувияти қавии миллӣ дошта бошем.

Ба андешаи ҳамсуҳбати мо, тоҷик будан на фақат шиноснома, балки виҷдон, забон, фарҳанг, ҳувият, худшиносӣ ва масъулият аст. Мутафаккирон борҳо иброз намудаанд, ки «тифл аз модар яҳудӣ, насронӣ ва ё бутпараст» ба дунё намеояд. Ҳар фард давоми зиндагӣ ин ё он динро мепазирад. Дин дар ҳамбастагӣ бо дигар арзишҳои маънавӣ ва дар доираи ташаккули инсон дар ҷомеа «рамзи фарҳангӣ ва иҷтимоӣ»-и ӯро тарҳрезӣ менамояд ва ба қолаб меандозад. Лекин дар асоси илми генетика асли ҳар инсон ба сарчашмаҳои зуҳури қавмӣ, миллӣ, анъанавӣ ва фарҳангии он робитаи ногусастанӣ дорад.

Шоҳномаҳои таърихӣ, осори адабӣ ва мероси илмию фарҳангӣ гувоҳи онанд, ки тоҷикон пеш аз ислом низ дар таърихи башарият ҷойгоҳи барҷаста доштаанд. Ин пояи устувори миллӣ буд, ки ба тоҷикон имкон дод пас аз пазируфтани ислом асолати худро аз даст надода, балки дар рушду густариши он саҳм гузоранд.

Дини мубини ислом дар сарзамини тоҷикон пеш рафта бошад ҳам, вале пояи фарҳанги пешинаро ҳамчун шинохти тоҷик аз решаҳои миллии худ ҷудо накард. Баръакс, тоҷикон мусалмон шуданд, вале тоҷик будани худро доимо ҳифз карданд. Дар ин даврон агар миллати тоҷик ба решаҳои миллии худ такя намекард, шояд имрӯз асолати миллии мо аз байн мерафт.

Таърих нишон дод, ки тоҷикон мусалмон шуданд, ислом барои тоҷикон ҷузъи фарҳанги ҷудонашаванда гардид, вале ҳамчун миллати тоҷик ҳувияти худро ҳамеша ҳифз кардаанд. Ин аст, ки фарзандони баруманди тоҷик, ба мисли Имом Бухорӣ, Имом Тирмизӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯнасри Форобӣ ва садҳои дигар маҳз аз ҳамин ҳамбастагии миллат ва дин бархоста, дар тамаддуни исломӣ нақши бузурги таърихӣ гузоштаанд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки аввал ҳувияти тоҷикӣ ва баъд дин метавонанд ба ҳамдигар такя кунанд, то давлати тоҷикон боқӣ монад.

Субҳиддин Зиёев таъкид намуд, ки имрӯз, дар давраи ҷаҳонишавӣ ва густариши равияҳои ифротгаро масъалаи худшиносии миллӣ боз ҳам муҳимтар гардидааст. Гурӯҳҳои ифротӣ мекӯшанд ҷавононро бо шиорҳои гуногун аз фарҳанг ва забони модарӣ ҷудо созанд. Вале таҷрибаи таърихӣ ва ҳикмати ниёгон собит мекунад, ки ҳувияти миллӣ ҳамчун сипари маънавӣ бар зидди чунин равандҳо боқӣ хоҳад монд.

Масъалаи худшиносии миллӣ ва динии мардуми тоҷик дар айни замон яке аз масъалаҳои калидӣ ва мубрами сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба ҳисоб меравад. Пас аз истиқлолият Тоҷикистон дар баробари сохтани давлатдорӣ ва таҳкими пояҳои иқтисодӣ зарурати муайян кардани марзҳои ҳувияти миллӣ ва диниро низ эҳсос намуд. Зеро маҳз ин ду унсур асоси субот ва ҳамбастагии ҷомеаро таъмин мекунанд.

Тавре Пешвои миллат пайваста дар суханрониҳояшон таъкид менамоянд:

— миллат аввал бояд забонашро шиносад, то динро дуруст бифаҳмад;

— худшиносии миллӣ- худшиносии динист;

— ҳифзи забони тоҷикӣ — ҳифзи дини ислом дар сарзамини мост.

«Худшиносии миллӣ ва динӣ барои мардуми тоҷик танҳо масъалаи маънавӣ нест, балки омили мустақими сиёсӣ ва амниятӣ низ мебошад. Давлати Тоҷикистон бо таъкид ба дунявият ва ҳамзамон эҳтиром ба арзишҳои динӣ талош мекунад байни ин ду рукн мувозинат карда, амну суботро нигоҳ дорад. Барои таъмини ояндаи миллат, ҳифзи забон, фарҳанг ва асолати миллӣ он бояд дар мадди аввал қарор гирад.

«Ҳамин тавр, «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон» таъкид мекунад, ки худшиносии миллӣ заминаи худшиносӣ ва диншиносӣ мебошад»,-илова намуд Субҳиддин Зиёев.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/avval-uviyati-mill-badan-uviyati-din-to-ik-kasest-ki-hudro-vorisi-tamadduni-niyogon-medonad/