ДУШАНБЕ, 27.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Сада оғози мубориза бо сармо ва Наврӯз пирӯзии комили баҳор аст. Яке оғози умед аст, дигаре натиҷаи он. Оташро хомӯш намекарданд, дар суннати куҳан оташи Сада то субҳ месӯхт, онро бо об хомӯш кардан гуноҳ шуморида мешуд.Чаро? Чун оташ рамзи ҳаёт аст, хомӯш карданаш — рамзи қатъи зиндагӣ.
Имрӯз Сада дар Тоҷикистон танҳо ҷашни таърихӣ нест, балки абзори худшиносӣ ва эҳёи фарҳанг мебошад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ Сада пайванди наслҳои имрӯзаро бо тамаддуни ориёӣ зинда медорад, нишон медиҳад, ки фарҳанги тоҷикон решаи ҳазоронсола дорад ва ҳисси ифтихор аз таърихро тақвият мебахшад.
Аксар фикр мекунанд, ки Сада фақат гиромидошти оташ аст. Дар асл, оташ рамз аст, на ҳадаф.
Фалсафаи аслии Сада пирӯзии ақл бар сармо, торикӣ ва бесарусомонӣ мебошад. Оташ нишонаи дониш, ҳушёрӣ ва созандагист, на ибодат. Маъмулан мегӯянд «сада», яъне 100 рӯз то Наврӯз.
Аммо дар ҳисобҳои куҳани ориёӣ 100 рамзи камол ва давраи пуррагии табиат аст. Яъне Сада на танҳо ҳисоб, балки марҳалаи кайҳонӣ аст, табиат аз ҳолати маргмонанд ба бедорӣ мегузарад. Сада дар замоне ҷашн гирифта мешуд, ки сардиҳо шадид, ғизо кам, беморӣ зиёд буд. Фурӯзон кардани оташ маънои рамзӣ дошт. Ин сармо абадӣ нест, инсон таслим намешавад. Ин ҷашн моҳияти равоншиносии ҷамъиятӣ ҳам дошт барои боло бурдани руҳияи инсон.
Дар «Шоҳнома» омадааст, ки Ҳушанг тасодуфан оташро кашф кард. Аммо муҳаққиқон мегӯянд, ки ин рамзи кашфи технология аст, оташ ба воситаи санг- гузариш аз ваҳшоният ба тамаддун. Яъне Сада ҷашни аввали технология дар тафаккури ориёист.
Гарчанде Сада дар фарҳанги зардуштӣ нигоҳ дошта шудааст, аммо он пешазардуштӣ аст, ба ягон мазҳаб маҳдуд намешавад. Сада бештар ҷашни экологӣ, эҳтиром ба гармӣ, ҳифзи нур ва ҳамзистӣ бо табиат мебошад.
Дар Тоҷикистон Сада ҷашни умумимиллӣ аст, барои ҳама, новобаста аз эътиқод, рамзи ваҳдат, на тафриқа. Ин бо сиёсати фарҳангии давлат ҳамоҳанг аст, зеро фарҳанг ҳамчун омили муттаҳидкунанда мебошад.
Имрӯз Сада дар мактабҳо ҳамчун дарси таърих ва фарҳанг истифода мешавад, ҷавононро бо фалсафаи сабр, меҳнат ва умед ошно мекунад, ба тафаккури илмӣ (кашфи оташ, технология) ишора мекунад.
Сада ба ёди инсонҳо меорад, ки гармӣ неъмати табиат аст, истифодаи оқилонаи захираҳо муҳим аст, инсон бояд бо табиат ҳамзист бошад, на муқобили он. Дар фарҳанги имрӯз Сада оғози омодагии руҳӣ ба Наврӯз аст, инсонро аз зимистони равонӣ ба баҳори умед мебарад.
Имрӯз мо дар фазои ҷашни куҳану пурмаъно- ҷашни Сада қарор дорем. Сада танҳо хотираи гузашта нест, балки паёме зинда барои имрӯз ва фардои мост.
Сада ҷашнест, ки дар дилу тафаккури ниёгони мо дар сахттарин рӯзҳои зимистон шакл гирифтааст. Он рӯзҳое, ки сармо ҳукмрон буд, шабҳо дароз ва зиндагӣ осон набуд. Аммо инсон таслим нашуд. Ӯ оташ афрӯхт на танҳо барои гармӣ, балки барои умед, дониш ва зиндагӣ.
Оташ дар Сада маънои ибодатро надорад. Он рамзи нури ақл, гармии меҳр ва пирӯзии инсон бар торикӣ аст. Ҳамин оташ буд, ки инсонро аз ваҳшоният ба тамаддун расонд, аз сармо ба созандагӣ. Сада ба мо меомӯзад, ки ҳар зимистон поён дорад, ҳар мушкил гузаранда аст ва умед бояд ҳамеша зинда нигоҳ дошта шавад. Имрӯз, дар Тоҷикистони соҳибистиқлол Сада ҳамчун ҷашни фарҳангӣ ва миллӣ нақши муҳим дорад. Он моро ба решаҳои таърихии худ мепайвандад, ба ҷавонон сабақи сабр, меҳнат ва худшиносӣ медиҳад, ва ҷомеаро ба ҳам меорад.
Сада ҳамчунин моро ба эҳтиром ба табиат даъват мекунад. Он ёдрас месозад, ки гармӣ неъмати бузург аст ва инсон бояд бо табиат дар сулҳ зиндагӣ кунад.
Бигзор оташи Сада дар дилҳои мо нури дониш афрӯзад, дар ҷомеаи мо гармии ваҳдат бахшад ва моро ба баҳори Наврӯз бо руҳи тоза расонад.
Имрӯзҳо мо ҷашни бисёр куҳану пурмаъно — ҷашни Садаро ҷашн мегирем. Сада на танҳо ёдгории таърих аст, балки ойинаест, ки тафаккур, ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи зиндагии ниёгони моро инъикос мекунад. Ин ҷашн дар дилу зеҳни инсон дар сахттарин айёми сол — миёнаи зимистон падид омадааст, он гоҳе ки сармо, торикӣ ва душвории рӯзгор инсонро иҳота мекард. Аммо инсон таслим нашуд. Ӯ бо ақл, ирода ва умед роҳи наҷот ёфт.
Дар фарҳанги мо оташ рамзи ибодат нест, балки нишонаи нур, дониш ва ҳаёт аст. Бесабаб нест, ки Фирдавсии бузург дар «Шоҳнома» кашфи оташро чунин ба ёд меорад:
Яке рӯз шоҳ андар он кӯҳсор,
Гузар кард бо чанд кас ҳамчу ёр.
Падид омад аз дур чизе дароз,
Сиёҳрангу тира-тану тезтоз.
Ду санг андаромад зи якдигар,
Аз он барфурӯзид оташи дигар.
Ин байтҳо танҳо ҳикоя нестанд, балки рамзи як гардиши бузург дар таърихи башариятанд. Оташ дар ин ҷо рамзи гузариш аз торикӣ ба равшанӣ, аз нотавонӣ ба созандагӣ ва аз ваҳшият ба тамаддун аст. Аз ҳамин ҷост, ки Сада ҷашни пирӯзии ақли инсон бар табиат ва сармо шуморида мешавад.
Сада ба мо меомӯзад, ки ҳатто дар сахттарин шароит набояд умедро аз даст дод. Ниёгони мо бо афрӯхтани оташ ба худ ва дигарон паём медоданд, ки сармо абадӣ нест ва баҳор ҳатман фаро мерасад. Ин ҷашн ҳамзамон мардумро ба ҳам меовард, дилҳоро гарм мекард ва руҳияро қавӣ месохт.
Имрӯз низ Сада барои мо аҳамияти бузург дорад. Он моро ба решаҳои таърихии худ мепайвандад, ҳисси худшиносӣ ва ифтихори миллиро тақвият мебахшад ва ба наслҳои ҷавон мефаҳмонад, ки фарҳанги мо бар пояи ақл, сабр ва созандагӣ бунёд ёфтааст. Сада моро ба эҳтиром ба табиат, ба истифодаи оқилонаи неъматҳо ва ба зиндагӣ дар сулҳ бо муҳит даъват мекунад.
Бигзор оташи Сада дар дилҳои мо нури дониш, гармии меҳр ва умеди фардои некро фурӯзон нигоҳ дорад.
Ҷашни Сада асоси илмӣ дорад. Он танҳо як ойини суннатӣ ё рамзӣ нест, балки падидаест, ки дар пояи тафаккури илмӣ ва таҷрибавии инсони бостон шакл гирифтааст. Ниёгони мо табиатро мушоҳида мекарданд, қонунмандии онро мефаҳмиданд ва донишҳои худро дар қолаби ҷашнҳо ва ойинҳо нигоҳ медоштанд. Сада маҳз натиҷаи чунин шинохти илмии ҷаҳон аст.
Ин ҷашн ба мушоҳидаи дақиқи гардиши сол, ҳаракати Офтоб ва тағйири фаслҳо такя дорад. Муайян кардани замони Сада — тақрибан сад рӯз то Наврӯз далели сатҳи баланди ҳисобу тақвимшиносии бостонист. Ин чунин маъно дорад, ки инсон на танҳо сарморо эҳсос мекард, балки онро ҳамчун марҳалаи муваққатии табиат мешинохт ва медонист, ки қонуни табиат ба сӯи гармӣ ва зиндашавӣ равона шудааст. Ин фаҳмиш хоси тафаккури илмӣ аст, на хаёлӣ.
Фалсафаи Сада ба кашф ва истифодаи оташ низ асоси илмӣ додааст. Оташ дар ин ҷашн натиҷаи таҷриба аст, на муъҷиза. Бархӯрди сангҳо, пайдоиши шарора ва афрӯхтани оташ рамзи кашфи қонуни табиат аст. Ин ҷо инсон табиатро итоаткор намесозад, балки қонуни онро меомӯзад ва аз он ба нафъи зиндагӣ истифода мекунад. Аз ҳамин сабаб Сада ҷашни оғози тафаккури техникӣ ва илмии инсон низ шуморида мешавад.
Сада ҳамчунин бо донишҳои ибтидоии физика ва экология пайванд дорад. Оташ манбаи гармӣ, нур ва ҳифзи ҳаёт аст, аммо ҳамзамон метавонад хатарнок бошад. Аз ин рӯ, ниёгон ба он бо эҳтиром ва меъёр муносибат мекарданд. Ин равиш нишонаи дарки масъулияти инсон дар баробари неруҳои табиат аст, ки имрӯз онро фарҳанги истифодаи оқилонаи захираҳо меномем.
Аз нигоҳи фалсафӣ Сада ҷашни қонуният аст, на тасодуф. Он ба инсон меомӯзад, ки ҷаҳон бар асоси тартиб ва низом амал мекунад ва инсон метавонад бо дониш ва таҷриба ҷойгоҳи худро дар ин низом пайдо кунад. Фурӯзон кардани оташ дар миёнаи зимистон эътироф ба он аст, ки торикӣ ва сармо қувваҳои абадӣ нестанд, балки марҳалаҳое ҳастанд, ки бо фаҳмиш ва амал метавон бар онҳо ғолиб омад.
Аз ин рӯ, Сада ҷашнест, ки дар он илм ва фалсафаи зиндагии амалӣ ба ҳам мепайванданд. Он гувоҳ аст, ки фарҳанги ниёгони мо бар асоси мушоҳида, таҷриба ва ақл бунёд ёфта буд ва инсонро ба ҷустуҷӯи дониш, умед ба фардо ва зиндагии созанда раҳнамоӣ мекард.
Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
