Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ иброз намуданд, ки «...омӯзиши пиряхҳо яке аз самтҳои муҳимми илми ватанӣ ва ҷузъи сиёсати давлатии мо мебошад....» ва аҳамияти «...омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон...» дар соҳаи обу иқлимро дорои аҳамияти «...стратегӣ ва ҷаҳонӣ...» муаррифӣ намуданд.

Пиряхҳо яке аз унсурҳои таркибии экосистемаи сайёраи Замин маҳсуб ёфта, аз гардиши об дар табиат то ташаккулёбии иқлим нақш доранд ва барои бештар минтақаҳо ҳамчун захираи асосии оби тозаи нӯшокӣ маҳсуб мешаванд.

Ин захираи муҳим ва аҳамияти ҳаётидошта барои башарият зери таъсири рӯзафзуни ҳарорати ҳавои наздизаминӣ ба таназзулёбӣ мувоҷеҳ гардида, ҳамасола дар миқёси ҷаҳон захираи бузурги онҳо бе қобиляти барқароршавӣ комилан аз байн мераванд.

Аз нимаи дуюми асри XX сайёра ба як давраи ҳассоси тағйирёбии иқлим ворид гардид. Ҳарорати миёнаи сатҳи замин тадриҷан боло меравад, равандҳои муқаррарии метеорологӣ тағйир ёфта, басомади ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти гидрометеорологидошта зиёд мегарданд.

Тибқи арзёбии Созмони ҷаҳонии обуҳавошиносӣ, аз давраи оғози мушоҳидаҳои метеорологӣ солҳои 1998 ва 2016 ҳамчун солҳои аввалини гармии рекордӣ ба қайд гирифта шуданд. Сипас, соли 2023 бо дарназардошти гармтар будани ҳарорати сатҳи сайёра соли гармтарин эътироф шуд. Соли 2024 ҳарорати миёнаи сатҳи замин ба 150С баробар гардид, ки он аз меъёри давраи саноатикунонӣ 1,550С зиёдтар буда, он соли гармтарин дар таърихи мушоҳидаҳои метеорологӣ мебошад.

Зиёд гардидани басомади ҳарорати гармии сатҳи замин суръати таназулёбии пиряхҳоро зиёд намуда, шароитҳои гидрологии онро тағйир дод.

Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳони обуҳавошиносӣ, аз соли 1993 бинобар сабаби обшавии ғайримуқаррарии пиряхҳои кураи арз сатҳи уқёнуси ҷаҳониро тадриҷан боло мебарад, ки ин нишондиҳанда дар давоми 30 соли охир ба 9 см баробар шудааст.

Арзёбии амсилаҳои мавҷудаи раванди мазкур нишон медиҳад, ки дар сурати идома ёфтани баландшавии ҳарорати миёни ҳаво сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ метавонад то соли 2100 аз 43 то 84 см баланд шавад.

Дар минтақаҳои кӯҳӣ низ раванди бо шиддат таназзулёбии пиряхҳо боиси афзудани ташакулёбии басомади равандҳои хатарноки гидрометеорологӣ гардида, метавонанд дар оянда мушкилоти шадиди камобӣ, анияти экологӣ ва иҷтимоию иқтисодиро ба бор оранд.

Давоми бештар аз ним аср, ки пиряхҳо бо шиддат таназзул ёфта, инсониятро ба як давраи фалокатбор наздик менамоянд, ин мушкилот танҳо дар доираи муҳаққиқон баррасӣ ва муҳокима мегардид.

Аз оғози асри XXI Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои ҳифзи захираҳои об, тағйирёбии иқлим ва таназзулёбии бошиддати пиряхҳоро дар сатҳи баланди сиёсӣ ба миён гузошта, ҷомеъаи ҷаҳониро аз хатарҳои пешорӯ пайваста огоҳ менамоянд.

Талошҳои пайваста ва масъалагузориҳои Пешвои муаззами миллат оид ба ҳали мушкилоти глобалии об дар муносибатҳои дипломатии ҷаҳон ду маҳфуми нав «Раванди оби Душанбе» ва «Дипломатияи об»-ро рӯи кор оварданд, ки дар ҳалли мушкилоти обии ҷаҳони муосир нақши бориз мебозанд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 марти соли 2021 зимни суханронӣ дар мулоқоти якуми Панели сатҳи баланд оид ба масъалаҳои об ва иқлим суханронӣ намуда, ҳолати муосири пиряхҳои ҷаҳонро арзёбӣ ва пешниҳод карданд, ки соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шавад.

Ташаббусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар дар ҳалли масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо тавонистанд диқати ҷомеъаи ҷаҳониро аз як фоҷеаи бузурги башарӣ огоҳ намоянд.

Дар заминаи ин пешниҳоди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 14 декабри соли 2022 соли 2025-ро ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва санаи 21-уми мартро «Рӯзи ҷаҳонии ҳифзи пиряхҳо» эълон кард. Ҳамчунин, дар назди СММ Фонди боварии байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо таъсис дода шуд ва Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари ташаббускор аз аввалин саҳмгузорони фонди мазкур гардид.

Дар доираи ин Қатънома дар шаҳри шаҳри Душанбе аввалин Конфронси байналмиалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 29-31 майи соли 2025 баргузор гардид. Дар доираи конфронси мазкур ҳайти ҳукуматҳо, созмонҳои ҷаҳониву минтақавӣ ва ҷомеъаи шаҳрвандиро аз тамоми кишварҳои олам барои муколамаи созанда ба ҳам овард, ки натиҷаҳои он ҳамчун харитаи роҳ барои тадбирандешиҳои минбаъда эътироф гардидаанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 13 августи соли 2024 «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» эълон кард.

Ин Қатънома тавонист диқати ҷомеъаро ба рушд ва тавсеъаи илмҳои криосфера ва муҳимяти асоснокии илмӣ доштани тадбиру чорабиниҳоро дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо инъикос менамояд.

Дар заминаи «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» олимону мутахассисони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2025 тавонистанд як экспедитсияи байналмилалиро бо иштироки олимону коршиносон аз кишварҳои Фаронса, Россия, Ҷопон, Швейдтсария, Иёлоти Мутаҳидаи Амрико, Ҷумҳурии Мардумии Чин ва созмонҳои минтақавӣ ташкил намуданд. Аз пиряхи Қалъаи Кабуд дар ҳудуди ноҳияи Мурғоб ду мағза- яке барои таҳқиқу ташхис ва дигаре барои нигоҳдории дарозмуддат дар Антарктида дастрас ва интиқол шуданд.

Инчунин 12 декабри соли 2025 дар Иҷлосияи 7-уми Ассамблеяи Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист бо Қатъномаи UNEP/EA.7/Res.10 ташаббуси «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус дар минтақаҳои кӯҳӣ» қабул гардид.

Ин қатънома барои Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти махсус дорад, зеро дар он татбиқи амалии ҳуҷҷатҳои ниҳоии Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо таъкид шуда, кишвари пешсаф будани Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар пешбурди Рӯзномаи ҷаҳонии об, аз ҷумла ҳифзи пиряхҳо ва криосфера тасдиқ менамояд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём иброз доштанд, ки «мавзуи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ доранд».

Дар баробари ташаббусҳои ҷаҳонӣ, ки то имрӯз амалӣ гардидаанд, инчунин дар сатҳи миллӣ тадбирҳое амалӣ шуданд, ки барои дигар кишварҳо заминаи таҷрибаомӯзӣ гузоштанд.

Аз ҷумла, бо ибтикори Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати ҳифзи пиряхҳо дар кишвар бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 майи соли 2010, №209 Барномаи давлатӣ оид ба омӯзиш ва ҳифзи пираяхҳои Тоҷикистон барои солҳои 2010-2030 қабул шуда, нақшаи чорабиниҳои татбиқи барномаи мазкур барои давраи то соли 2030 тасдиқ гардид. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо аз ҳамаи сарчашмаҳо барои мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи барномаи мазкур, дар маҷмуъ зиёда аз 50 миллион сомонӣ равона намудааст.

Қабул гардидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» натиҷаи зери тавваҷӯҳи Ҳукумати кишвар будани масъалаи омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳоро нишон медиҳад. То қабули қонуни мазкур масъалаҳои омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи санадҳои меъёрии ҳуқуқии соҳаи об ва ҳифзи муҳити зист танзим мегардиданд, ки на ҳамаи мушкилоти соҳаро фаро мегирифтанд. Бо мавриди амал қарор гирифтани ин қонун сиёсати давлатӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муайян гардида, мақоми ваколатдор ва доираи фаъолияти хоҷагидории вобаста ба пиряхҳоро муайян менамояд. Ин як қадами муҳим дар самти ҳифзи пиряхҳо маҳсуб мегардад.

Намунаи дигари ба ин соҳа тавваҷӯҳи махсус доштани Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъсис додани Муассисаи давлатии илмии «Маркази омӯзиши пиряхҳо» дар назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон мебошад. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2018 бо мақсади таҳкими иқтидори илмии кишвар дар самти омӯзиши пиряхҳо, роҳандозии таҳқиқоти илмӣ ва аз назари илмӣ асоснок кардани тадбирҳо дар самти мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо «Маркази омӯзиши пиряхҳо»-ро доданд, ки ин аввалин иқдом барои ташакулёбии мактаби илмии омӯзиши пиряхҳо дар кишвар башумор меравад.

Маҳз таҳқиқоти илмии олимону муҳақиқони Марказ имконият фароҳам оварданд, ки шароити муосири пиряхҳо ва қонунятҳои ташаккулёбии равандҳои пиряхӣ дар кишвар ба шакли комил таҳқиқ шаванд.

Дар замони соҳибистиқлолии кишвар андозагирии қимати ҳаҷми тавозунии пиряхҳо, ки нишондиҳандаи асосии равандҳои ғизогирӣ ва таназулбии пирях мебошад аз ҷониби олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳо дар ҳавзаҳои асосии пиряхӣ роҳандозӣ шуданд.

Чуноне натиҷаи таҳқиқоти саҳроӣ нишон медиҳад, ки дар давраи солҳои 2024-2025 тамоми пиряхҳои таҳқиқшуда қимати манфии ҳаҷми тавозунӣ доштанд.

Масалан, соли 2025 дар қисмати ғизогирии пиряхи Зулмарти ҳавзаи Ховаркӯл таназзулёбии то 220 см-ро ташкил намуд, ки ин аз меъёри муқарраршуда 180 см ё худ 11 маротиба зиёд аст. Дар пиряхи №457 (дар ҳавзаи дарёи Ғунд) бошад, то давраи мушоҳидаҳои саҳроӣ қабати барфӣ, ки сарчашмаи асосии ғизогирии пирях маҳсуб мегардад, комилан об гардид. Дар пиряхҳои Якарчаи ҳавзаи дарёи Варзоб ва Нусайи ҳавзаи дарёи Обхингоб низ ҳолати ба ҳамин монанд мушоҳида гардид.

Ҳолати мазкур дар давраи дарозмуддат метавонад боиси норасоии об гардад, дар кутоҳмуддат чунин таназзулёбии бошиддат боиси сар задани ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти пиряхидошта мегардад. Фарзи мисол, ҳамасола дар ҳудуди ноҳияи Лахш сар задани селҳои хусусияти пиряхидошта аз пиряхи Саид Нафисӣ (ҳавзаи дарёи Сурхоб) ба қайд гирифта мешаванд, ки ба иҷтисодиёти ноҳияи мазкур ва роҳу ҷодаҳо хисороти бузурги моливу иҷтисодиро дар пай доранд.

Таназулёбии пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ низ ҳолати ҳамсон дорад. Тадқиқотҳои муосир нишон медиҳад, ки зери таъсири гармии глобалӣ дар миқёси ҷаҳон пиряхҳо бо суръат таназул меёбанд. Тибқи арзёбиҳои мавҷуда давраи тназулёбии бошиддат масалан дар пиряхҳои Алп ба солҳои 2033-2041 рост меояд.

Тибқи натиҷаи арзёбиҳо аз рӯи сенарияҳои мавҷудаи гармшавии глобалии иқлим дар ин минтақа агар ҳарорати миёна аз меъёри муқарарӣ ба андозаи +1,50С баланд шавад 88% пиряхҳо аз байн мераванд. Аз рӯи сенарияи дуюм агар ҳарорат то +20С баланд шавад 92 % ва дар ҳолати +40С баланд шудани ҳарорат 99%-и пиряхҳо метавонанд аз байн раванд.

Дар миқёси ҷаҳон то соли 2100 агар тадбирҳои мушаххас роҳандозӣ нашаванд аз рӯи сенарияҳои мазкур пиряхҳо метавонанд то 50% и захираи худро аз даст диҳанд.

Чунин таназулёбии бошиддати пиряхҳо метавонад дар оянда сарчашмаи асосии хатари норасоии обу озуқа гардида, амнияту осоиштагии аҳолии назди соҳилиро дар сурати баланд шудани сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ зери суол гузорад.

Аз ин рӯ, ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва талошҳои пайвастаи Пешвои миллат дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо на барои кишвари мо ва ё минтақаи Осиёи Марказӣ, балки барои саодати зиндагии ҷомеъаи башарӣ ва ояндаи инсоният нигаронида шудаанд.

Пешвои муаззами миллат ба хотири саодати ҷомеъаи башарӣ ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро дар соҳаи обу иқлим дорои аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ арзёбӣ менамоянд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва бо мақсади омӯзиши пурраи ипряхҳо ва дигар равандҳои криосфера Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни ироаи Паём пешниҳод намуданд, ки: «...Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад...».

Албатта, ин иқдом бори дигар нишон медиҳад, ки омӯзиши пиряхҳо, рушди соҳаҳои илму ҳифзи муҳити зист зери таваҷҷӯҳи бевоситаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад.

Дар ин замина зарурияти такмили заминаи қонунгузорӣ ва муайян кардани тамоми ҷузъҳои крисофера ҷиҳати омӯзиши фарогир ва муайян кардани мақоми ваколатдор дар самти омӯзиш, мониторинг ва ҳифзи онҳо аз масъалаҳои аввалиндараҷа маҳсуб мегарданд.

Натиҷаи таҳлилҳо нишон медиҳад, ки олимону муҳақиқон, хусусан ҷавонон бо дарки ин ғамхориву дастгириҳои ҳамешагии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бештар ба омӯзиши пиряхҳо мароқ зоҳир мекунанд. Агар то соли 2023 дар Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо ҳамагӣ 6 нафар мутахассисони унвони илмидошта фаъолият менамуданд, пас дар соли 2025 шумораи олимону муҳаққиқони унвондор ба 20 нафар баробаршуда, раванди омода кардани кадрҳои самти омӯзиши пиряхҳо дар хориҷи кишвар низ равнақ пайдо намудааст. Айни замон бо мақсади омода кардани кадрҳои илмӣ сатҳи байналмилалӣ 10 нафар муҳаққиқони Марказ барои таҳсил дар зинаҳои магистратура ва докторантура ба хориҷи кишвар сафарбар гардиданд.

Инчунин, ҷиҳати такмили ихтисос ва бозомӯзӣ муҳақиқони ҷавон ба кишварҳои хориҷи дуру наздик сафар гардиданд, ки малакаву донишҳоро сайқал дода, имрӯз дар самти таҳқиқоти пиряхҳо ва криосфера омӯзишҳоро дар сатҳи олимони ҷаҳонӣ анҷом медиҳанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва бо мақсади иҷрои дастуру супоришҳои Ҳукумати кишвар аз ҷониби Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар давраи солҳои 2024-2025 зиёда аз 50 конфронсу ҳамоишҳои илмӣ, дар сатҳи байналмилалӣ ва миллӣ ташкил ва баргузор карда шуда, дар 150 чорабинии илмии байналмилалию ҷумҳуриявӣ дастовардҳои илмӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муаррифӣ гардиданд.

Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар заминаи таҳқиқоти илмии анҷомдода соли 2025 Атласи пиряхҳои Тоҷикистонро таҳия ва ҷиҳати анҷоми расмиёти қонунгузорӣ онро барои баррасӣ ва мувофиқа ба идораҳои марбутаи кишвар пешниҳод намуд. Ин дастоварди асосии олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар соли 2025 мебошад.

Бо итминони комил метавон иброз дошт, ки иқдоми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати таъсиси Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» аз як тараф заминаи таҳқиқоти фарогири илмҳои криосфера дар кишвар буда, барои омода кардани кадрҳои ҷавобгӯи талаботи ҷаҳони муосир шароит фароҳам меоварад аз ҷониби дигар он барои ҷалби маблағгузориҳо дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо мусоидат намуда, метавонад дар оянда ҳамчун махзани илмҳои криосфера на тонҳо барои Тоҷикистон, балки барои минтақа ва сатҳи ҷаҳонӣ бошад.

Назриалло ШЕРАЛИЗОДА, директори Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи

миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои геология ва минерология