Перейти к основному содержанию

ДУШАНБЕ, 07.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Минтақаи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон низ аз раванди табиии гармшавии иқлим берун нест. Натиҷаи пажӯҳиши олимон муайян намудааст, ки аз соли 1940 то соли 2017- дар ҳар даҳсола аз +0,1 то +0,2 дараҷа ҳарорати ҳаво баланд шудааст. Ба таҷрид баланд шудани ҳарорати ҳаво сабаби об шудани пиряхҳо шуда, боиси тағйироти табиӣ мегардад. Ин офатҳо ба бахшҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷумҳурӣ таъсири амиқи манфӣ доранд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон соле то 500 офати табиӣ рух медиҳад, ки хисороти онҳо ба хоҷагии халқи мамлакат аз 20 то 100 миллион доллари Иёлоти Муттаҳидаи Амрикоро ташкил медиҳад.

Масоили обу иқлим барои башарият давоми таърих аз масъалаҳои мубрам ба шумор мерафт. Зеро ин масоил ва масъалаҳои дигари экологӣ ҳамеша асоси пешрафти ҷомеаи инсониро ташкил медоданд. Дар чунин вазъ табиист, ки об паҳлуҳои муҳими ҳаёти фард, наслҳо ва миллатҳоро дар бар мегирифт. Ба таври дигар гӯем, масъалаҳои обу иқлим ва мушкилоти экологӣ қисмате аз ҷаҳонбинию ҷаҳонфаҳмии инсонҳоро ташкил медоданд.

Имрӯз ҷои шубҳа нест, ки тағйирёбии иқлим ба тамоми ҷанбаҳои фаъолияти инсон- иқтисодиёт иҷтимоиёт, боигариҳои зеризаминӣ таъсири бевосита мерасонад. Оқибатҳои тағйирёбии иқлим ба инсонҳо, табиат, флора, фауна ва умуман ба муҳити экологӣ аз ҷониби олимону муҳаққиқони институтҳои таҳқиқотии минтақавию байналмилалӣ мавриди таҳқиқи амиқ қарор гирифтаанд. Аммо ҳанӯз ҳам қисме аз мушкилоти обу пиряхҳо ва муаммоҳои экологӣ ҳалли худро наёфтаанд.

Намунаи таъсири манфии гармшавии иқлим – обшавии пиряхҳо, тағйирёбии сатҳи об ва маҷрои дарёҳои бузург, таъсири онҳо ба тавлиди неруи барқ ва кишоварзӣ ба шумор меравад. Барои мисол, зимистони солҳои 2007-2008 ба Тоҷикистон ба миқдори 250 миллион доллари амрикоӣ зарари иқтисодӣ овард, ки ба 7 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии соли 2007 баробар аст.

Агар мушкилоти соҳаи экологии минтақаи Осиёи Марказиро муайян карданӣ бошем, пас мушкилоти дастрасӣ ба оби тозаи ошомиданӣ, обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи ноодилонаи оби кишоварзӣ, гармшавии иқлим, хушкшавии баҳри Арал, биёбоншавӣ ва ба шӯразамин табдил ёфтани заминҳои атрофи он, натиҷаи хуруҷи бемориҳои сироятӣ ва мудирияти нодурусти тақсимоти об номгӯйи нопураи ин мушкилиҳост.

Таърихи инсоният гувоҳ аст, ки камбуди об боиси даргириҳои мусаллаҳона байни давлатҳо мегардад. Дар даҳсолаи охир ин гуна ихтилоф дар 46 кишвари ҷаҳон, ки 2,7 миллиард аҳолӣ доранд, рух додааст ва дар 56 кишвари дорои 1,2 миллиард аҳолӣ хатари ҷиддии бесуботии сиёсӣ вуҷуд дорад. Хусусан бо бад шудани муҳити зист ихтилофи миёни давлатҳои минтақаҳои Шарқи Наздику Миёна, Осиёи Марказӣ ва Африкаи Шимолӣ зиёд хоҳад шуд. Бояд эътироф кард, ки кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ба равандҳои ҳамгироӣ ва тамоюлҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ торафт бештар ворид мегарданд.

Маҳз бо ибтикори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон моҳи декабри соли 2022 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар иҷлосияи 77 – уми худ Қатъномаи «Соли 2025 — Соли байналмилалии ҳифзи пияхҳо»-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, бо иттифоқи оро қабул кард. Ҷойи ифтихор аст, ки ин ташаббусро, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод шуда буд, 153 давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид тарафдорӣ намуданд. Дар ҳамин асос 21 март Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шуд. Ҳамзамон қарори дар назди Созмони Милали Муттаҳид таъсис додани Фонди боварии байналмилалӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 доир намудани Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе низ қабул гардид.

Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон шудани соли 2025 самтбахшии таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба зарурати ҳифзи пиряхҳо таҳким мебахшад. Давлатҳо, ташкилоти минтақавию байналмилалӣ, бонкҳои бонуфузи ҷаҳонӣ дарк менамоянд, ки минтақаҳои кӯҳистон манбаи асосии оби ошомиданӣ мебошанд. Чунин ранг гирифтани вазъ сабаби ҷалби маблағҳо ва воситаҳо барои пешгирӣ аз мушкилоти экологии давлатҳои Осиёи Марказӣ ва коҳиш додани хатари обшавии босуръати пиряхҳо гардида метавонад. Давлатҳои Осиёи Марказиро зарур аст, ки дар самти коркарди стратегияи пешгирӣ аз мушкилоти экологӣ дастҷамъона амал намуда, тамоми неруи сиёсӣ, иқтисодӣ, молиявӣ ва илмиро оқилона ба ҳалли ин мушкилот равона намоянд. Мудирияти масъалаи обу пиряхҳо ва дигар муаммоҳои экологӣ кори заҳматталаб, вале ҳалшаванда аст. Дар ин самт иродаи сиёсии давлатҳои минтақа нақши муҳим бозида метавонад.

Имрӯз ҷомеаи ҷаҳон нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Президенти он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар масъалаҳои обу экология ҳамчун давлати пешбари рӯзномаи ҷаҳонии об ва ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид баланд арзёбӣ намуда, ҳама чорабиниҳои дар самти обу иқлим то ин дам баргузоршударо ҳамчун «Раванди Душанбе оид ба масоили марбут ба об» ё ҳамчун «Раванди оби Душанбе» эътироф намудааст. Ин амал, воқеан дастоварди дигари Тоҷикистони соҳибистиқлол маҳсуб мешавад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 30 майи соли 2025, аз ҷумла чунин андешаро таъкид намуданд: «Обшавии босуръати пиряхҳо имрӯз ба буҳрони глобалии замони мо табдил ёфта, давоми даҳсолаҳои охир онҳо бо суръати баланд коҳиш меёбанд. Ин раванди ташвишовар дар таърихи инсоният бесобиқа аст».

Пешвои миллат баён доштанд, ки Тоҷикистон аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват менамояд, ки барои ҳифзи пиряхҳо тадбирҳои таъхирнопазири қатъӣ андешад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо якчанд пешниҳодҳоро ба миён гузоштанд: баланд бардоштани сатҳи огаҳии ҷомеаи ҷаҳонӣ оид ба нақши ҳаётан муҳимми пиряхҳо дар таъмини захираҳои оби ошомиданӣ ва ҳалли маҷмуи масъалаҳои рушди устувор, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, аз ҷумла бо ҷалби фаъоли олимону пажӯҳишгарон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор барои ҳалли мушкилоти обшавии босуръати пиряхҳо ва оқибатҳои фарогири он, ба роҳ мондани мониторинги фарогир ва таҳқиқоти илмӣ бо мақсади беҳтар дарк намудани ҷараёни тағйирёбии пиряхҳо ва таъсири онҳо ба низомҳои экологӣ (экосистемаҳо), захираҳои об, масъалаҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва тағйирёбии глобалии иқлим, татбиқи иқдоми дастҷамъӣ бо мақсади бартараф намудани оқибатҳои иҷтимоию иқтисодии обшавии босуръати пиряхҳо, аз ҷумла таъсири он ба дастрасӣ ба об, ҳифзи амнияти озуқаворӣ, истеҳсоли неруи барқ ва ҳифзи мероси фарҳангию табиӣ, наздик ва ҳамоҳанг намудани чораҳои ба ҳифзи пиряхҳо равонашуда, истифодаи самаранок ва ҷалби захираҳои молӣ ва фаннӣ барои татбиқи амалии ташаббусҳо барои ҳифзи пиряхҳо ва саҳмгузорӣ дар Бунёди эътимоди байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, таҳия ва татбиқи стратегия ва барномаҳои амал дар сатҳҳои миллӣ ва минтақавӣ ба хотири наслҳои оянда.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус таъкид карда, пешниҳод намуданд, ки Стратегияи глобалии ҳифзи пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ таҳия карда шавад. Ин конфронс аввалин ҳамоиши сатҳи баланди ҷаҳонӣ буд, ки бо иштироки давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид, ҷомеаи байналмилалӣ, созмонҳои ғайриҳукуматӣ, доираҳои илмӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор ба масъалаи обшавии пиряхҳо бахшида шуд.

Аз 29 то 31 майи соли 2025 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо баргузор гардид. Ин конфронс чорабинии бисёр муҳими сатҳи ҷаҳонӣ буд, ки бо ташаббуси давлати мо ва дастгирии Созмони Милали Муттаҳид, Созмони умумиҷаҳонии метеорологӣ (WMO) ва Бонки Рушди Осиё доир гардид. Конфронс ба сифати минбари баланди байналмилалӣ ба пешрафти ҳамкории илмӣ, сиёсӣ ва молиявӣ дар роҳи ҳифзи пиряхҳо мусоидат менамояд. Ин чорабинӣ як навъ дастгирии қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид ва Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера (2025 – 2034) низ ба шумор меравад.

Аз натиҷаи конфронс ҳуҷҷатҳои муҳими байналмилалӣ қабул гардиданд, аз ҷумла:

— Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо- даъвати ҷаҳонӣ барои иқдоми фаврӣ;

— Хулосаи ҳамраисон — тавсияҳо, хулосаҳо ва пешниҳодҳои асосӣ;

— Даъвати Душанбе — паёми сиёсӣ ва платформа барои дурнамои ҳамкории байналмилалӣ.

Эъломияи Душанбе оид ба ҳифзи пиряхҳо, ки 31 майи соли 2025 аз ҷониби иштирокдорони Конфронси сатҳи баланд оид ба пиряхҳо қабул гардид, ҳуҷҷати муҳими ин чорабинии сатҳи ҷаҳонӣ буд. Ин эъломия аз 37 сархат (қисмат) иборат буда, ҳар сархати он фарогири мушкилоти доғи рӯз дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо мебошад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо мавзуъҳоеро, ба монанди таҳкими ҳамкорӣ бо ниҳодҳои Созмони Милали Муттаҳид, дарки аҳамияти пиряхҳо ҳамчун қисми муҳими сикли гидрологӣ, ташвиш аз гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо, даъват ба ҳамкории минтақавию байналмилалӣ дар самти обу иқлим, вусъат бахшидани маблағгузорӣ ба лоиҳаҳои пешгирӣ аз обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ва рақамӣ барои пешгирии офатҳои табиӣ, даъват ба ҳамкории дастҷамъона баҳри пешгирӣ аз гармшавии иқлим дар бар мегирад.

Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо дар самти тадбирандешӣ нисбат ба пешгирӣ намудани обшавии босуръати пиряхҳо ҳуҷҷати муҳим аст. Эъломия таваҷҷуҳи давлатҳо, ташкилоти бонуфузи минтақавию байналмилалӣ, ташкилоти бонкию қарзӣ ва ҷомеаи ҷаҳониро ба мавзуи буҳронии рӯз – гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо ҷалб менамояд. Ниҳоят Эъломияи Душанбе оламиёнро аз мавҷудияти мушкилоти соҳаи криосфера огаҳ намуда, бо ҳамин вазифаи иттилоотии худро иҷро мекунад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо ҳушдор медиҳад, ки барои беҳбуд бахшидани раванди пешгирӣ аз мушкилоти экологии Осиёи Марказӣ, аз қабили гармшавии глобалии ҳаво, обшавии босуръати пиряхҳо, паст фаромадани сатҳи оби дарёҳои фаромарзӣ, хушкшавии баҳри Арал, ба шӯразамин табдил ёфтани ҳазорҳо гектар заминҳои кишоварзии наздисоҳилӣ, мудирияти ғайрисамараноки истифодаи об ҳанӯз, ки дер нашудааст, тадбирҳои мушаххас андешидан зарур аст.

Ҳифзи пиряхҳо ва масъалаҳои марбут ба он дар фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз солҳои аввали асри XXI мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Зимни суханронӣ дар Конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим (COP 15) дар шаҳри Копенгаген (соли 2009) Сарвари давлат бори аввал пешниҳод намуданд, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба ҳифзи пиряхҳо таваҷҷуҳи хосса зоҳир намояд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон он замон таъкид карда буданд, ки обшавии босуръати пиряхҳо на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ ва ҷаҳон пайомадҳои манфӣ дорад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мушкилоти иқлимию экологии глобалиро бисёр дарк намуда, таҳдиду хатарҳои гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳоро таҳдид ба тамоми давлатҳо ва миллатҳо медонанд. Пешвои миллат масъалаҳоеро барои ёфтани роҳи ҳал ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод менамоянд, ки дар ҳақиқат бунёдианд ва танҳо бо кӯшишҳои дастҷамъона ва андешидани тадбирҳои муассир ҳалли худро меёбанд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 январи соли 2024 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» имзо гузоштанд. Ин санади ҳуқуқӣ аввалин қонун дар Осиёи Марказӣ аст, ки ба таври мушахас ва мустақил ба масъалаи пиряхҳо бахшида шудааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» аз 4 боб ва 20 модда иборат аст. Ин қонун мафҳумҳои асосӣ, сиёсати давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, принсипҳои асосии ҳифзи пиряхҳо, ҳуқуқи моликият ба пиряхҳо ва фонди ҳифзи пиряхҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, вазифаҳои танзими давлатии ҳифзи пиряхҳо, салоҳияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифзи пиряхҳо, ваколатҳои мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, фаъолият дар минтақаҳои ҷойгиршавии пиряхҳо, таҳқиқоти илмии пиряхҳо, мониторинги пиряхҳо, шабакаҳои давлатии мушоҳидавии пиряхҳо, махзани маълумот дар бораи омӯзиш ва мониторинги пиряхҳо, пиряхҳои фаромарзии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамкории байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо ва мавзуъҳои дигари танзими ҳифзи пиряхҳоро фаро мегирад.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/tashabbus-oi-to-ikiston-dar-so-ai-obu-i-lim-az-soli-1940-to-soli-2017-dar-ar-da-sola-az-0-1-to-0-2-dara-a-arorati-avo-baland-shudaast/

Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон