Тибқи маълумоти Хадамоти геофизикии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, рӯзи 4 майи соли 2026, соати 10:55 бо вақти маҳаллӣ дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон заминларза ба қайд гирифта шуд.

Маркази заминларза дар 427 километр шарқи шаҳри Душанбе ва 74 километр шимолу ғарби ноҳияи Мурғоб, дар минтақаи сарҳади Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин ҷойгир мебошад.

Шиддати ларзишҳо дар маркази заминларза 4–5 баллро ташкил дода, дар шаҳри Мурғоб то 3 балл эҳсос гардидааст. Дар шаҳри Душанбе заминларза эҳсос нашудааст.

Миқёси магнитудаи заминларза М = 5,0 арзёбӣ мегардад.

Тибқи нақшаи кории шуъбаи бостоншиносӣ, инчунин бо фармони директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва дар асоси иҷозатномаи Агентии ҳифзи мероси таърихию фарҳангии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 апрели соли ҷорӣ, корҳои ҳафриёти бостоншиносӣ дар ёдгории таърихии Қалъаи Қайнар, воқеъ дар ноҳияи Восеъ, оғоз гардиданд.

Ҳафриёти мазкур таҳти роҳбарии ходими пешбари илмии шуъбаи бостоншиносӣ, номзади илмҳои таърих Т. Г. Филимонова, бо иштироки корманди илмӣ И. Ашурмадов идома дорад.

Бояд қайд намуд, ки Қалъаи Қайнар дар масофаи 500–700 метр ҷанубу шарқтар аз ҳавзаи Нозкӯл ва дар маркази маҳаллаи Қайнар ҷойгир мебошад. Ба иттилои аҳолии маҳаллӣ, ин ёдгорӣ бо номи «Қалъаи Қайнар» маъруф буда, чашмаи воқеъ дар ҷануби он «Чашмаи Саид» ном дорад. Тибқи ривоятҳои маҳаллӣ, дар солҳои 70-уми асри XX қисми болоии теппа бо истифода аз техникаи замонавӣ ҳамвор карда шуда, дар он ҷо майдони хирман ташкил гардидааст. Айни замон андозаи теппа тақрибан 67×53 метр ва баландии он зиёда аз 8 метрро ташкил медиҳад.

Аввалин тадқиқоти бостоншиносӣ дар ин ёдгорӣ соли 2007 аз ҷониби бостоншиносони маъруф академик Ю. Яъқубов ва н.и.т. Ш. Қурбонов гузаронида шудааст. Дар натиҷаи ин ҳафриёт дар қисми ҷанубу шарқии теппа гумона бо андозаи 20×2 метр ва умқи беш аз 8 метр кофта шуда буд, ки имкон дод қабатҳои мадании ёдгорӣ муайян карда шаванд.

Дар рафти корҳои бостоншиноси соли равон корҳои ҳаффори асосан дар қисми ҷанубу шарқии ёдгорӣ идома доранд. Дар ин минтақа як қитъаи ҳафриётӣ гузошта шуда, дар натиҷа як қатор қабатҳои пайдарпайи таърихӣ ошкор гардиданд. Бозёфтҳои сафолӣ, ки ба давраҳои гуногуни таърихӣ мансубанд, аз рушди тӯлонии фарҳангӣ ва иқтисодии ин мавзеъ шаҳодат медиҳанд. Дар ҷараёни ҳафриёт инчунин нишонаҳои меъморӣ, аз ҷумла оташдон, фарши сангфарш ва девори сохташуда аз похса ошкор гардиданд, ки барои омӯзиши тарзи зиндагӣ ва анъанаҳои сохтмонии сокинони қадим аҳаммияти назаррас доранд.

Таҳлили стратиграфии ёдгорӣ нишон медиҳад, ки қабати болоӣ аз чоҳҳои партови давраи муосир ва осори мансуб ба асрҳои XVII–XIX иборат буда, то умқи тақрибан 4 метр идома меёбад. Қабатҳои поёнтар ба давраи Кушониён (умқи 4,5–5,5 м) мансуб мебошанд. Дар ин сатҳ, дар умқи 5,1 метр, боқимондаҳои девори похсагӣ бо баландии 0,5 метр ошкор гардиданд, ки эҳтимолан ба девори мудофиавии қалъа, бо ғафсии тахминан 4 метр, мансуб мебошанд. Қабатҳои боз ҳам поёнтар ба давраи Юнону Бохтарӣ (умқи 6,5–8 м) тааллуқ дошта, бо маводи хоси кулолӣ ва дастсохти он давра тавсиф мешаванд.

Дар байни бозёфтҳои муҳим зарфҳои кулолии давраи Кушониён, аз ҷумла кӯзаҳо, косаҳо, хумҳо, хурмаҳо бо нақшҳои ҳилолшакл ва қадаҳҳои устувонашакл мавҷуданд. Ҳамчунин, бозёфтҳои ҷудогона, аз қабили дуки сафолӣ, дастасанг ва муҷассамаи хурди аспча ба даст омадаанд, ки дорои арзиши баланди илмӣ мебошанд.

Натиҷаҳои бадастомада имкон медиҳанд, ки сохтори стратиграфӣ, даврабандии таърихӣ ва нақши Қалъаи Қайнар дар низоми мудофиавӣ ва иҷтимоию иқтисодии минтақа бо дақиқият бештар муайян карда шавад. Тадқиқоти минбаъда ба таҳлили амиқи маводи бадастомада ва муқаррар намудани ҷойгоҳи ин ёдгорӣ дар таърихи бостонии минтақа равона гардидааст.

Май 3, 2026 11:30

ДУШАНБЕ, 03.05.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар робита ба омӯзишу пажӯҳиш ва тарғибу ташвиқи мавзуъҳои марбут ба ташаббусҳои ҷаҳонии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар соҳаҳои захираҳои об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва дигар мушкилоти экологӣ таҳти унвони «Арзёбии метеорологию экологии ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат дар соҳаи обу иқлим» китоби нави мудири озмоишгоҳи моделкунонии захираҳои об ва равандҳои иқлими Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои техникӣ, дотсент Номвар Қурбон ба нашр расид.

Тавре АМИТ «Ховар» хабар медиҳад, китоб оид ба фаъолияти муштараки илмии Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экология ва Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон таҳия гардида, зери назари президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Қобилҷон Хушвахтзода таълиф ёфтааст.

Дар китоб мавзуъҳое, чун ҳадафҳои ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар ҳалли масоили об, иқлим ва экология, инъикоси мушкилоти глобалии обу иқлим дар паёмҳои Президенти Тоҷикистон, форумҳои ҷаҳонии об ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар онҳо, Тоҷикистон ва конфронсҳои иқлимии Созмони Милали Муттаҳид, саҳми Тоҷикистон дар пешбурди ҳадафи шашуми рушди устувор, нақши зеҳни сунъӣ дар таъмини Ҳадафҳои рушди устувор, саҳми Пешвои миллат дар ҳалли мушкилоти экологии минтақа, ташаббуси шашуми Тоҷикистон – таҷассумгари буҳрони криосферӣ, аҳамияти ҷаҳонии «Соли 2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо», раванди обшавии пиряхҳо ва робитаи он бо тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва криосфера дар минтақаҳои кӯҳсор, аҳамияти ташаббуси Сарвари давлат барои қитъаи Осиё ва Раванди оби Душанбе ҳамчун арсаи амал дар ҳалли мушкилоти ҷаҳонии об инъикос ёфтаанд.

Боиси ифтихор ва саодатманист, ки Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар арсаи ҷаҳонӣ ҳамчун ташаббускори идеяҳои башардӯстона ва ҳамгироёнаи масъалаҳои обу иқлим ва ҳифзи муҳити зист эътироф гардидаанд. Аз интиҳои солҳои 90-уми асри пор ташаббусҳои зерини Сарвари давлати мо таҳти унвонҳои «Соли байналмилалии оби тоза» (соли 2003), «Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» (солҳои 2005-2015), «Соли байналмилалии ҳамкориҳо дар соҳаи об» (соли 2013), «Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (солҳои 2018-2028), «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» (соли 2025), «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера» (солҳои 2025-2034», «Таҳкими ҳамкорӣ дар соҳаи захираҳои об ва тағйирёбии иқлим барои рушди устувор дар минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором» (соли 2025) ва «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳсор» (соли 2025) аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ пазируфта шудаанд. Албатта, ҳар иқдоме, ки аз ҷониби Пешвои миллат пешниҳод мегардад, дар асоси биниши жарф, таҳлили ҳамаҷониба ва арзёбии амиқу илмии мушкилоти мавҷуда рӯйи кор меояд. Аз ин ҷост, ки онҳо бо иттифоқи оро қабул мегарданд ва дар заминаи ташаббусу пешниҳодҳои Сарвари давлати мо Созмони Милали Муттаҳид беш аз 15 қатънома қабул намудааст.

Дар маҷмуъ, китоби «Арзёбии метеорологию экологии ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат дар соҳаи обу иқлим» таҳқиқоти комили илмӣ буда, дар он ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон марбут ба захираҳои об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо, рушди устувор ва масоили экологӣ дар асоси далел ва қонунияти метеорологӣ, климатологӣ, гидрологӣ ва глятсиоло́гӣ таҳлилу арзёбӣ гардидаанд.

Имрӯз, 2 май бо ибтикори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бахшида ба 35 – солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар ҳошияи дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва иқдомҳои Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ҷиҳати ба “Шаҳри сабз” табдил додани пойтахти мамлакат- шаҳри Душанбе ва эълон гардидани Соли 2026 «Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ» дар маҳаллаи Қаротегини ноҳияи Шоҳмансур аксияи тозагӣ баргузор гардид.

Дар аксияи тозагӣ президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт ва роҳбарону кормандони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ ва сокинони маҳаллаи мазкур иштирок намуданд.

Мавриди зикри хос аст, ки иштироки фаъоли олимону кормандони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар чунин иқдомҳои созандагӣ нишонаи равшани эҳсоси баланди масъулияти шаҳрвандӣ, арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар рушди устувори пойтахти кишвар мебошад. Аксияи мазкур на танҳо ба тозаву озода нигоҳ доштани муҳити зист равона гардида, балки дар таҳкими фарҳанги шаҳрнишинӣ, баланд бардоштани маърифати экологии аҳолӣ ва тарбияи ҳисси ватандӯстиву худшиносии миллӣ низ нақши муассир мегузорад.

Дар ҷараёни баргузории аксия иштирокчиён ба тозакунии кӯчаву хиёбонҳо, ҷамъоварии партовҳо, обёрии дарахтони ороишиву сояафкан ва ободонии гирду атрофи маҳалла машғул гардида, барои беҳтар намудани симои зоҳирии пойтахт саҳми назаррас гузоштанд. Бояд гуфт, ки чунин ташаббусҳо дар доираи сиёсати созандаву ободкоронаи давлату Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон татбиқ гардида, ба фароҳам овардани муҳити солиму зебо барои зиндагии шоистаи шаҳрвандон мусоидат менамоянд.

Бо итминон метавон гуфт, ки баргузории чунин аксияҳои дастаҷамъона омили муҳими таҳкими ҳамбастагӣ, баланд гардидани сатҳи худогоҳии миллӣ ва рушди фарҳанги меҳнату ободкорӣ дар ҷомеа мебошад. Зеро ҳар як иқдоми неку созанда қадамест устувор дар роҳи ободии Ватан ва таъмини зиндагии шоистаи мардуми кишвар.

Ҳамзамон, зимни баргузории аксияи мазкур Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт бо сокинони маҳалла суҳбати самимӣ анҷом дода, аҳамияти риояи тозагиву озодагӣ, ҳифзи муҳити зист ва саҳмгузорӣ дар корҳои ободониву созандагиро таъкид намуд.

Шаби гузашта дар як қатор шаҳру ноҳияҳои кишвар, махсусан, дар шаҳри Кӯлоб боришоти зиёди борон ва омадани сел рух дод, ки дар натиҷаи он дар шаҳри Кӯлоб 3 кас ба ҳалокат расида, 3 тани дигар дар беморхона бистарӣ карда шуданд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба оилаҳои шахсони фавтида изҳори ҳамдардӣ карда, ба Сарвазири мамлакат, Раиси вилояти Хатлон ва Комиссияи давлатӣ оид ба ҳолатҳои фавқулода дастур доданд, ки фавран ба ҷойи ҳодиса ҳозир шуда, барои расонидани кумак ба оилаҳои зарардида ва ҳарчи зудтар бартараф кардани оқибатҳои офати табиӣ ҳамаи тадбирҳои заруриро амалӣ намоянд.

https://president.tj/event/news/55470

Дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон китоби тозанашр таҳти унвони «Анатомияи одам», ки аз ҷониби ноиби президенти АМИТ, доктори илмҳои тиб, профессор Ибодзода Саидмуқим Тиллохӯҷа таълиф гардидааст, ба нашр расид.

Бояд гуфт, ки асари мазкур ба омӯзиши сохтор ва фаъолияти узвҳои бадани инсон бахшида шуда, яке аз дастурҳои муҳими таълимӣ барои донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ, муҳаққиқон ва мутахассисони соҳаи тандурустӣ маҳсуб меёбад. Дар китоб масъалаҳои асосии анатомияи инсон бо услуби илмӣ ва дастрас шарҳу тавзеҳ дода шуда, бо истифода аз маълумоти муосири илмӣ таҳия гардидааст.

Қобили зикр аст, ки нашри чунин асарҳои арзишманд дар рушди илми тиб, баланд бардоштани сатҳи маърифати касбии мутахассисон ва омодасозии кадрҳои баландихтисос нақши муҳим дорад.

ДУШАНБЕ, 01.05.2026 /НИАТ «Ховар»/. В ходе регионального экологического саммита, состоявшегося в Астане, Президент Республики Таджикистан, Лидер нации уважаемый Эмомали Рахмон обозначил стратегическую инициативу по созданию в Душанбе регионального центра по изучению и мониторингу ледников и криосферы Центральной Азии под эгидой Всемирной метеорологической организации.

По словам ведущего научного сотрудника ГНУ «Центр изучения ледников НАНТ» Дилором Каюмовой, инициатива отражает долгосрочный курс на усиление и развитие научной инфраструктуры и научных подходов в области водных ресурсов и климатической устойчивости.

В этих условиях особую значимость приобретает развитие междисциплинарных методов, позволяющих не только фиксировать изменения, но и объяснять их механизмы. Одним из таких направлений является изотопная гидрология, которая позволяет проводить высокоточный анализ происхождения, циркуляции и трансформации водных масс, а также их взаимодействия с ледниковыми системами.

«Этот подход становится всё более востребованным в современных исследованиях криосферы. Методы изотопной гидрологии позволяют значительно повысить точность интерпретации данных и расширить понимание процессов, происходящих в криосфере. В этом контексте особая роль принадлежит Национальной академии наук Таджикистана, которая уже сегодня является ключевым научным центром страны в области гляциологии и мониторинга криосферных процессов. Под руководством Академии формируется системный подход к развитию фундаментальных и прикладных исследований, связанных с изменением состояния ледников и водных ресурсов», — отмечает учёная.

Президент Национальной академии наук Таджикистана Кобилджон Хушвахтзода как научный руководитель высшего уровня обеспечивает стратегическое направление развития этих исследований, укрепляя позиции Национальной академии наук как ведущей научной платформы региона. В рамках уже существующих научных направлений особое внимание уделяется расширению методологической базы, включая внедрение современных аналитических инструментов.

«Наглядным примером может служить официальное открытие лаборатории по изотопному исследованию являющейся одним из перспективных направлений, которое активно развивается в гляциологической и гидрологической научной среде в рамках Конференции высокого уровня, посвященной 2025 году — Году сохранения ледников. Важным аспектом текущего этапа развития является участие женщин-учёных в данных исследованиях. Их вовлечение в сферу изотопной гидрологии способствует расширению научного потенциала и формированию более устойчивой исследовательской среды. Поддержка таких инициатив со стороны научного сообщества Академии играет значимую роль в укреплении кадрового и исследовательского потенциала», — рассказала Дилором Каюмова.

С учётом обозначенной Президентом страны инициативы по созданию регионального центра в Душанбе, можно отметить, что Национальная академия наук Таджикистана уже сегодня обладает необходимой научной базой для формирования его содержательного ядра.

В этом контексте развитие изотопной гидрологии может рассматриваться как одно из ключевых направлений, способных усилить будущую структуру регионального центра по изучению и мониторингу ледников и криосферы Центральной Азии под эгидой Всемирной метеорологической организации.

«Таким образом, формируется последовательная научная траектория: от стратегического видения на государственном уровне – к его институциональному наполнению через НАНТ и дальнейшему развитию прикладных методов исследования. В рамках этого процесса изотопная гидрология выступает не только как научный инструмент, но и как важный элемент формирования современной исследовательской инфраструктуры в области криосферы», — сказала она в заключение.

Дар доираи омодагиҳо ба ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷониби гурӯҳи эҷодии Муассисаи давлатии “Телевизиони Тоҷикистон” таҳияи филми мустанади «Қалъаи Кӯҳи Муғ» идома дорад. Филми мазкур дар доираи силсилаи “Ганҷи таърих” таҳия гардида, таҳти роҳбарии коргардон Шавкат Муҳаммадиев рӯи навор гирифта мешавад.

Ҳадафи филм муаррифии арзишҳои таърихию фарҳангии миллат, эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳисси ватандӯстии ҷомеа мебошад. Қалъаи Кӯҳи Муғ, ки дар ҳудуди ноҳияи Айнӣ, дар соҳили чапи дарёи Зарафшон ҷойгир аст, яке аз ёдгориҳои муҳими таърихии асрҳои VII–VIII ба шумор рафта, ҳамчун паноҳгоҳи охирин ҳокими Суғд — шоҳ Деваштич маъруф мебошад.

Ёдовар мешавем, ки соли 1932 сокини маҳаллӣ Ҷӯраалӣ Муҳаммадалӣ дастхатҳои нодиреро дар ин мавзеъ пайдо намуда, дар натиҷаи тадқиқоти минбаъда беш аз 70 дастхати суғдӣ ва дигар бозёфтҳои арзишманди таърихӣ кашф гардиданд. Айни ҳол қисми зиёди ин дастхатҳо дар осорхонаҳои бонуфузи ҷаҳон нигоҳдорӣ мешаванд.

Боиси зикр аст, ки моҳи апрели соли 2025 маҷмӯаи дастхатҳои Қалъаи Кӯҳи Муғ ба Феҳристи “Хотираи ҷаҳон”-и ЮНЕСКО ворид гардида, аҳамияти байналмилалии он бори дигар тасдиқ карда шуд. Ҳамчунин, худи ёдгорӣ дар доираи номинатсияи “Роҳи Абрешим: долони Зарафшон–Қароқум” ба Феҳристи мероси умумибашарии ЮНЕСКО шомил мебошад.

Имрӯз аз рафти наворбардории филми мустанад ва корҳои таҳқиқотӣ президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт ва раиси ноҳияи Айнӣ Равшан Раҳимзода боздид ба амал оварданд.

Раиси ноҳияи Айнӣ зимни боздид иброз дошт, ки Қалъаи Кӯҳи Муғ ҳамчун мероси гаронбаҳои таърихӣ мояи ифтихору сарбаландии мардуми тоҷик буда, муаррифии он дар арсаи байналмилалӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати фарҳангии давлат ба шумор меравад. Зикр гардид, ки бо истифода аз имкониятҳои мавҷуда, рушди инфрасохтори сайёҳӣ дар атрофи ин ёдгорӣ тадриҷан тақвият дода мешавад.

Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт таъкид намуд, ки омӯзиш, ҳифз ва муаррифии чунин ёдгориҳои нодири таърихӣ вазифаи муҳими олимон ба ҳисоб рафта, онҳо дар таҳкими худшиносии миллӣ ва муаррифии тамаддуни тоҷикон нақши калидӣ доранд.

Ҳамчунин, таъкид гардид, ки Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пайваста ба масъалаи омӯзиш ва ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, таърихи пурифтихори миллатро ҳамчун мактаби бузурги худшиносӣ арзёбӣ менамоянд. Ба таъкиди Сарвари давлат, ҳифз ва тарғиби арзишҳои таърихӣ барои тарбияи насли ватандӯст ва худогоҳ аҳамияти муҳим дорад.

Қайд гардид, ки Қалъаи Кӯҳи Муғ дорои имкониятҳои васеи рушди сайёҳии фарҳангӣ буда, метавонад дар оянда ба яке аз маконҳои муҳими ҷалби сайёҳон табдил ёбад.