Наврӯз яке аз қадимтарин ва пойдортарин ҷашнҳои таърихӣ, таваҷҷуҳи доимии муҳаққиқони соҳаҳои гуногунро ба худ ҷалб намудааст. Ин ҷашн, ки беш аз шаш ҳазор сол дар фазои фарҳангии мардумони эронитабор ва минтақаи Осиёи Марказӣ ҳифз шудааст, дар тӯли ин муддат таҳаввулоти мураккаби сохторӣ ва мазмуниро аз сар гузаронидааст. Аз як падидаи асотирӣ-мазҳабӣ то як ҷашни умумимиллӣ ва байналмилалӣ табдил ёфтани Наврӯз, худ гӯёи қобилияти беназири ин анъана дар мутобиқшавӣ ба шароити тағйирёбандаи таърихӣ ва хизмати арзишманди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам, Эмолалӣ Раҳмон мебошад.
Аксарияти тадқиқотҳои илмӣ оид ба Наврӯз ба тавсифи расму оин ё ҷанбаҳои асотирии он равона шудаанд, дар ҳоле ки таҳлили сохторӣ ва таҳаввулоти ин ҷашн дар пайроҳаи таърих камтар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтааст. То имрӯз дар таърихнигории тоҷик асаре ба назар намерасад, ки Наврӯзро ҳамчун «низоми фарҳангии тағйирёбанда» дар тӯли дувоздаҳ аср ба таври сохторӣ таҳлил намояд.
Мушкилоти асосии илмӣ дар он аст, ки чӣ гуна Наврӯз бо вучуди ҳама тағйироти сиёсӣ, мазҳабӣ ва иҷтимоӣ на танҳо ҳифз шуда, балки мазмуни тоза касб намуда, ба яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳувияти миллӣ ва мероси фарҳангии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст.
Масъалаи пайдоиши Наврӯз яке аз баҳсталабтарин мавзӯъҳо дар таърихшиносии муосир ба шумор меравад. Агар ба маъхазҳои таърихии асрҳои миёна такя кунем, аксарияти муаллифон, аз ҷумла Абӯрайҳони Берунӣ ва ҳаким Фирдавсӣ, пайдоиши Наврӯзро ба шоҳ Ҷамшед, аз силсилаи подшоҳони Пешдодӣ нисбат медиҳанд. Тибқи ривояти маъруф, Ҷамшед дар рӯзе, ки ба тахти забарҷади худ нишаст ва ба осмон парвоз кард, ин рӯзро Наврӯз номид. Ин ривоят, ки дар «Шоҳнома» низ инъикос ёфтааст, аз он шаҳодат медиҳад, ки Наврӯз дар заминаи асотири қадима ва андарзҳои подшоҳӣ пайдо шудааст.
Бо вуҷуди ин, тадқиқотҳои бостоншиносӣ ва забоншиносии муосир нишон медиҳанд, ки решаҳои Наврӯз хеле амиқтар буда, ба давраҳои пеш аз ташаккули давлатдории Ҳахоманишӣ нимаи ҳазораи I то милод, марбут мебошанд. Ба ақидаи муҳаққиқон, Наврӯз дар ибтидо ҳамчун ҷашни кишоварзон, ки ба оғози кори замин ва эҳёи табиат пайванд дошт, пайдо шудааст.
Яке аз масъалаҳои муҳими методологӣ дар таҳқиқи Наврӯз тафриқи байни «решаҳои таърихӣ» ва «асотири бунёдгузорӣ» мебошад. Бисёр ривоятҳо, ки дар давраи Сосониён ва асрҳои аввали ислом ба вуҷуд омадаанд, баъдтар ҳамчун «таърихи пайдоиш» қабул шудаанд. Дар ҳоле, ки худи матни Авесто, ки аз ҷониби зардуштиён муқаддас дониста мешавад, ба Наврӯз ҳамчун «рӯзи офариниш» ишора дорад.
Мувофиқи таҳлили муқоисавии манобеъ, мо метавонем се назарияи асосиро дар пайдоиши Наврӯз ҷудо кунем:
1. Назарияи кишоварзӣ. Марбут ба тақвимҳои қадимаи кишоварзии Осиёи Марказӣ, ки бештар аз 7000 сол пеш вуҷуд доштаанд. Нишонаҳои ин қабатро мо то ҳол дар расму оини марбут ба замин ва об, аз ҷумла «обпошӣ» дар Бадахшон ва Кӯлоб мушоҳида мекунем.
2. Назарияи асотирӣ-мазҳабӣ. Марбут ба ташаккули дини зардуштӣ ва нуҷумшиносии бобилию ориёӣ, ки Наврӯзро ба рӯзи баробарии шабу рӯз ва пирӯзии равшанӣ бар торикӣ пайванд додааст.
3. Назарияи давлатӣ-сиёсӣ. Марбут ба давраи Ҳахоманишиён ва бахусус Сосониён, ки Наврӯз ба расми ҷашни давлатӣ даромад ва бо рамзҳои подшоҳӣ омехта шуд.
Давраи Ҳахоманишиён (550—330 то м.) нуқтаи муҳимтарин дар ташаккули Наврӯз ҳамчун ҷашни давлатӣ ба ҳисоб меравад. Гарчанде ки дар китъаҳои боқимонда аз ин давра номи мустақими Наврӯз зикр нашудааст, вале тасвирҳои маросимҳои дарборӣ ва пешкашҳои солона, ки дар нақши Рустам ва дигар ҷойҳо сабт шудаанд, ба анъанаҳои наврӯзӣ шабоҳати зиёд доранд.
Тадқиқоти муқоисавии сарчашмаҳо нишон медиҳад, ки дар ин давра Наврӯз асосан ҳамчун ҷашни оғози киштукор ва сипас ҳамчун рӯзи пешкаш кардани хироҷ аз ҷониби халқҳои тобеъ ба подшоҳ ҷашн гирифта мешуд. Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки Наврӯз дар Ҳахоманишиён вазифаи дугона — мазҳабӣ ва сиёсиро иҷро мекард.
Бештари маълумот дар бораи Наврӯзи пешазисломӣ ба давраи Сосониён (224—651 м.) марбут аст. Дар ин давра, Наврӯз ба як системаи мукаммали расму оин табдил ёфта буд, ки шаш рӯз давом мекард.
Абӯрайҳони Берунӣ дар «Осор-ул-боқия» тавсифи муфассали ин расму оинро овардааст. Тибқи ин тавсиф, панҷ рӯзи аввал шоҳон бо хешону наздикон ва мардум ҳамсуҳбат шуда, рӯзи шашум бошукӯҳтарин маросимро баргузор мекарданд.
Аз нигоҳи бостоншиносӣ, ёфтани зарфҳои махсус ва оташдонҳои мунаққаш дар макони оташкадаҳо аз он шаҳодат медиҳад, ки дар ин давра Наврӯз бо оинҳои зардуштӣ, бахусус эҳтиром ба оташ ва об, пайванди зич доштааст.
Бо истилои араб ва паҳншавии ислом дар садаҳои VII—VIII, Наврӯз ба шароити комилан нави мазҳабӣ ва фарҳангӣ рӯ ба рӯ шуд. То ин замон, ҳамчун ҷашни марбут ба оини зардуштӣ ва анъанаҳои подшоҳӣ, он метавонист аз ҷониби ҳокимияти нави динӣ маҳкум шавад. Бо вуҷуди ин, таърих нишон дод, ки Наврӯз тавонист ин марҳалаи бӯҳрониро бо роҳи «таъвил» ва «тафсири нави мазмунӣ» паси сар кунад.
Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки дар садаҳои аввали ислом, Наврӯз дар минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва Эрон ба ду шакл ҳифз шуда буд: шакли ошкор (дар байни деҳқонон) ва шакли пинҳонӣ (дар байни зардуштиёне, ки ба дигар динҳо гаравида буданд). Бо вуҷуди ин, омили асосии ҳифзи Наврӯз табдили он ба ҷашни «умумифарҳангӣ» ва дур шудан аз рамзҳои маҳз мазҳабӣ буд.
Дар асри IX, донишмандони форсизабон ба монанди Абӯҳанифаи Динаварӣ ва Абубакри Наршахӣ дар осори худ Наврӯзро на ҳамчун ҷашни мазҳабӣ, балки ҳамчун анъанаи миллӣ ва таърихӣ тавсиф карданд. Ин тағйирот дар гӯфтор имкон дод, ки Наврӯз то андозае аз фишори мазҳабӣ раҳоӣ ёбад.
Аз дидгоҳи методологӣ, ин марҳаларо «марҳалаи гузариш» меноманд, ки дар он Наврӯз байни ду низоми мазҳабӣ — ислом ва зардуштӣ — дар ҳоли музокира ва мутобиқшавӣ буд. Ин раванд то асри X идома ёфт.
Давраи Сомониён (асрҳои IX—X) нуқтаи муҳимтарин дар эҳё ва таҳкими Наврӯз ҳамчун ҷашни миллӣ ба шумор меравад. Дар ин давра, ки давлатдории тоҷикон таҷдид шуд ва забони форсӣ-дарӣ мавқеи расмӣ пайдо кард, Наврӯз ба яке аз рукнҳои сиёсати фарҳангии Сомониён табдил ёфт.
Баррасии сарчашмаҳои ин давра, аз ҷумла «Таърихи Бухоро»-и Наршахӣ, нишон медиҳад, ки дар дарбори Сомониён Наврӯз бо шукӯҳу шаҳомати хосса таҷлил мешуд ва бахшҳои гуногуни он — аз пешкаши туҳфаҳо то мусобиқаҳои варзишӣ — ҳифз шуда буд. Дар ин давра, инчунин, баъзе расму оинҳои исломӣ (ба монанди хондани дуо ва хайрия) ба сохтори ҷашн ворид карда шуданд, ки онро ба маззақаи мардуми мусалмон наздиктар мекард.
Пас аз Сомониён, Наврӯз дар давлатҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён низ ҳифз шуд ва ҳатто дар давраи муғулҳо, ки бисёр расму оинҳои пешина аз байн рафтанд, Наврӯз мавриди эҳтироми ҳокимони муғул қарор гирифт. Сабаби ин эҳтиром, асосан, ҷанбаи нуҷумӣ ва тақвимии Наврӯз буд.
Ҳамчунин, дар ин давра, дар осори шоирон ва нависандагон — аз Фирдавсӣ ва Манучеҳрӣ то Ҳофиз ва Ҷомӣ — тавсифи Наврӯз ба як анъанаи адабӣ табдил ёфт, ки ба ҳифзи маънавии он мусоидат кард .
Яке аз унсурҳои марказии ҷашни Наврӯз дастархони маросимӣ мебошад, ки дар Тоҷикистон бештар бо номи «Ҳафт шин» ва дар Эрон бо номи «Ҳафт син» маъруф аст. Таҳлили муқоисавӣ нишон медиҳад, ки ин дастархон дар тӯли таърих таҳаввулоти муҳиммеро аз сар гузаронидааст.
Тибқи маълумоти таърихӣ, дар давраи Сосониён дастархони наврӯзӣ аз ҳафт гуна хӯроки гуногун иборат буд, ки ҳар кадом рамзи яке аз амлоки хуб — тир, равшанӣ, баракат, фарзанди солим ва ғайра — ба шумор мерафт. Бо гузашти замон ва паҳншавии ислом, баъзе аз ин ҷузъҳо тағйир ёфтанд ва ё ба дигар рамзҳо табдил дода шуданд.
Тоҷикон, бар хилофи эрониён, «Ҳафт шин»-ро бештар истифода мебаранд, ки аз рӯйхати зерин иборат аст: шакар, шир, шарбат, шамъ, шона, шоҳи комёбӣ (навда) ва шоҳи дигар (манзур шохчаи сабз) . Ин фарқият аз он шаҳодат медиҳад, ки дар тӯли таърих дар ҳар минтақа, вобаста ба шароити маҳаллӣ ва фарҳангӣ, тафсири махсуси рамзҳои наврӯзӣ пайдо шудааст.
Аз нигоҳи илми рамзшиносӣ, ҳамаи ин ҷузъҳо ба се дастаи асосӣ тақсим мешаванд:
- Рамзҳои равшанӣ ва покӣ (шамъ, оина, об)
- Рамзҳои баракат ва фаровонӣ (нон, мева, суманак)
- Рамзҳои зиндагӣ ва навсозӣ (тухми рангкарда, моҳии сурх, сабза)
Суманак яке аз муҳимтарин ва қадимтарин хӯрокҳои маросимии Наврӯз ба шумор меравад, ки дар таркиб ва тарзи тайёр кардани он як гуногунрангии ҷолиби мардумшиносӣ мушоҳида мешавад . Баррасии манобеи таърихӣ нишон медиҳад, ки ин хӯрок аз гандум, ки рамзи зиндагӣ ва эҳёи табиат аст, тайёр карда мешавад.
Аз дидгоҳи антропологияи фарҳангӣ, суманак на танҳо ҳамчун хӯрок, балки ҳамчун раванди иҷтимоӣ аҳамияти калон дорад. Суманакпазӣ, ки маъмулан шабона бо ҷамъ омадани занон ва духтарон анҷом дода мешавад, худ як маросими ҷудогонаест, ки дар он сурудҳои махсус (сурудҳои суманак) иҷро карда мешавад. Ин анъана на танҳо ҳамбастагии иҷтимоиро тақвият мебахшад, балки барои интиқоли дониши фарҳангӣ ва ҳунари мардумӣ ба насли нав воситаи муҳим ба шумор меравад.
Дар баробари суманак, дар рӯзҳои Наврӯз хӯрокҳои дигари маросимӣ низ тайёр карда мешаванд, аз ҷумла самбусаи сабзӣ, оши наврӯзӣ, ва дар баъзе минтақаҳо ҳафт навъ хӯроки гуногун. Ин анъанаҳои ғизоӣ бо мурури замон тағйир ёфта, аммо асолати худро ҳифз кардаанд.
Яке аз хусусиятҳои муҳими Наврӯз дар Тоҷикистон гуногунии маҳаллии таҷлили он мебошад. Таҳқиқоти мардумшиносии солҳои охир нишон медиҳад, ки дар минтақаҳои гуногуни кишвар, вобаста ба шароити табиӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ, шаклҳои махсуси таҷлили Наврӯз ҳифз шудаанд.
Дар Бадахшон, Наврӯз бо номи «Хидирайём» маъруф буда, дар он анъанаҳои хосси ин минтақа — аз ҷумла «Килоғузғуз» (партофтани рӯймолча аз равзана) ва «меҳмонӣ ба номи наврӯзӣ» — дида мешаванд . Инчунин, дар Бадахшон то ҳол Нишонҳисоб — тақвими маҳаллии кишоварзӣ — ҳифз шудааст, ки дар асоси он мардум омадани баҳор ва Наврӯзро пешгӯӣ мекунанд .
Дар Кӯлоб ва минтақаҳои ҳамшафат, анъанаи «Даврешона» — обпошӣ ба сар дар рӯзи Наврӯз — ҳифз шудааст, ки ба анъанаҳои қадимаи обпарастӣ марбут мебошад . Дар Ҳисор, анъанаи аловпарак ва ҷаҳидан аз болои оташ бо номи «Зардии рӯям аз ту, сурхии рӯят аз ман» ҳанӯз ҳам дар баъзе деҳот дида мешавад .
Ин гуногунрангӣ нишон медиҳад, ки Наврӯз дар тӯли таърих ба шароити маҳаллӣ мутобиқ шуда, дар ҳар минтақа бо хусусиятҳои хосси худ таҷлил ёфтааст. Аз нигоҳи методологияи илми таърих, ин гуногунрангӣ ба мо имкон медиҳад, ки қабатҳои гуногуни таърихии ин ҷашнро ошкор кунем.
Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, дар Тоҷикистон раванди эҳёи арзишҳои миллӣ ва фарҳангӣ оғоз ёфт. Дар ин раванд, Наврӯз мавқеи хосса пайдо кард ва ба яке аз рамзҳои асосии ҳувияти миллӣ табдил ёфт . Ҳамчунон ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иброз доштаанд, «мо ворисони тамаддуни ориёӣ, баъди ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ин суннати писандидаро аз нав эҳё намуда, Наврӯзро ба иди умумимиллӣ ва умумидавлатӣ табдил додем».
Дар ин давра, ҳукумати Тоҷикистон тадбирҳои васеъро барои ҳифз ва рушди анъанаҳои наврӯзӣ андешид. Соли 2009 бо ташаббуси ҷумҳурӣ ва дигар кишварҳои минтақа, Наврӯз ба Феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии ЮНЕСКО ворид карда шуд. Соли 2010, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 21-уми мартро ҳамчун Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон кард .
Дар Тоҷикистон, ҳар сол Наврӯз дар сатҳи баланд таҷлил карда мешавад ва ба ин муносибат чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ, илмӣ ва варзишӣ баргузор мегарданд. Ин раванд на танҳо ба ҳифзи анъанаҳои куҳан, балки ба рушди сайёҳӣ ва таҳкими обрӯи байналмилалии кишвар мусоидат кардааст.
Дар даҳсолаҳои охир, Наврӯз тадриҷан аз як ҷашни минтақавӣ ба падидаи ҷаҳонӣ табдил ёфта истодааст. Ин равандро мо метавонем дар се самти асосӣ мушоҳида кунем: эътирофи расмӣ аз ҷониби созмонҳои байналмилалӣ, паҳншавӣ дар байни муҳоҷирон ва дигар халқҳо, ва таваҷҷуҳи илмӣ ба омӯзиши ин ҷашн.
Эътирофи расмии Наврӯз аз ҷониби ЮНЕСКО дар соли 2009 ва Созмони Милали Муттаҳид дар соли 2010, на танҳо мақоми ин ҷашнро дар сатҳи ҷаҳонӣ баланд бардошт, балки ба ҳифз ва рушди он дар кишварҳои мухталиф мусоидат кард. Айни замон, Наврӯз дар беш аз 10 кишвар ҳамчун ҷашни расмӣ ва дар беш аз 20 кишвар ҳамчун ҷашни ғайрирасмӣ таҷлил карда мешавад.
Аз дидгоҳи илмии сиёсатшиносӣ, Наврӯз ҳамчун абзори «дипломатияи фарҳангӣ» низ аҳамияти рӯзафзун пайдо карда истодааст. Таҷлили муштараки Наврӯз дар сатҳи байналмилалӣ ба беҳбуди равобити байни кишварҳои минтақа ва густариши ҳамкориҳои фарҳангӣ мусоидат мекунад.
Ҷаҳонишавӣ, ки раванди мураккаб ва бисёрҷанба мебошад, ба таҷлили Наврӯз низ таъсири амиқ расонидааст. Аз як тараф, он ба паҳншавии Наврӯз дар саросари ҷаҳон ва шинохти он аз ҷониби халқҳои гуногун мусоидат кардааст. Аз тарафи дигар, он боиси тағйирот дар мазмун ва шакли анъанаҳои наврӯзӣ гардидааст.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, Наврӯз бо ду мушкили асосӣ рӯ ба рӯ аст:
- Мушкили «таҷнис» (стандартизатсия) — тамоюли ба як шакл даровардани расму оинҳои гуногун
- Мушкили «тиҷоратикунонӣ» — табдили ҷашн ба як маҳсули истеъмолӣ ва дур шудан аз маъноҳои аслии он
Бо вуҷуди ин, тадқиқотҳои охир нишон медиҳанд, ки Наврӯз тавонистааст дар ин шароит низ мутобиқшавӣ ва ҳифзи асолати худро нигоҳ дорад. Дар бисёр ҷойҳо, мардум кӯшиш мекунанд, ки анъанаҳои куҳанро бо шароити нав мутобиқ созанд ва аз таъсири манфии ҷаҳонишавӣ пешгирӣ намоянд.
Таҳлили моимкон медиҳад, ки ба хулосаҳои зерин бирасем:
1. Наврӯз дар тӯли таърихи беш аз шашҳазорсолаи худ, таҳаввулоти мураккаби сохториро аз сар гузаронидааст. Аз як ҷашни маҳаллии кишоварзӣ то як падидаи ҷаҳонии фарҳангӣ табдил ёфтани Наврӯз, намунаи барҷастаи мутобиқшавӣ ва устувории анъана дар шароити тағйирёбандаи таърихӣ мебошад.
2. Таҳлили таърихӣ нишон дод, ки Наврӯз на танҳо дар давраҳои гуногун ҳифз шуда, балки ҳамчун як низоми фарҳангии «зинда» таҳаввул ёфта, ба шароити нави иҷтимоӣ, сиёсӣ ва мазҳабӣ мутобиқ гардидааст. Ин мутобиқшавӣ бештар тавассути механизмҳои таъвил (тафсири нави мазмунӣ) ва ба кор бурдани рамзҳои умумифарҳангӣ сурат гирифтааст.
3. Дар замони муосир, Наврӯз ҳамчун омили муҳими ҳувияти миллӣ ва ваҳдати иҷтимоӣ дар Тоҷикистон хизмат мекунад. Таҷлили расмии он дар сатҳи давлатӣ, ҳамзамон, ба рушди фарҳанги миллӣ ва таҳкими обрӯи байналмилалии кишвар мусоидат мекунад.
4. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, Наврӯз ҳамчун як падидаи фарҳангии ҷаҳонӣ мавқеи худро мустаҳкам намуда, ба омили дипломатияи фарҳангӣ ва ҳамкориҳои минтақавӣ табдил ёфтааст.
Дар асоси хулосаҳои мазкур, пешниҳодҳои зерин ба назар мерасанд:
1. Такмили заминаи илмӣ-тадқиқотӣ: Таъсиси Маркази илмӣ-тадқиқотии Наврӯзшиносӣ дар назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон барои омӯзиши бонизоми ҷанбаҳои гуногуни ин падида.
2. Ҳуҷҷатгузории анъанаҳои маҳаллӣ: Тадқиқот ва ҳуҷҷатгузории расму оинҳои маҳаллии марбут ба Наврӯз, ки дар минтақаҳои гуногуни кишвар ҳифз шудаанд.
3. Рушди сайёҳии фарҳангӣ: Истифодаи имкониятҳои Наврӯз барои рушди сайёҳии воридотӣ ва муаррифии фарҳанги тоҷик дар сатҳи байналмилалӣ.
4. Таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ: Истифодаи иқтидори Наврӯз барои густариши ҳамкориҳои фарҳангӣ бо кишварҳои минтақа ва дигар кишварҳои ҷаҳон.
5. Таълими насли наврас: Ворид намудани мавзӯи Наврӯз ба барномаҳои таълимии муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ бо мақсади баланд бардоштани худшиносии миллӣ ва арҷгузорӣ ба мероси фарҳангӣ.
Ширин Қурбонова, сарходими илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ, доктори илмҳои таърих.
Рухшона Азизхонова, н.и.т.корманди Раёсати тайёр кардани кадрҳои илмии АМИТ
